Nhà đầu tư nước ngoài có thể góp vốn vào công ty Việt Nam bằng tài sản không phải tiền, như máy móc, công nghệ, quyền sở hữu trí tuệ, cổ phần của một công ty khác, hoặc chuyển một khoản cho công ty vay thành vốn góp. Bước chấp thuận góp vốn với cơ quan đăng ký đầu tư vẫn xét như góp bằng tiền; phần khác nằm ở các lớp thủ tục cộng thêm: định giá, nhập khẩu, chuyển giao công nghệ, quản lý ngoại hối, và đôi khi là thủ tục đầu tư ra nước ngoài của phía Việt Nam.
Bài này đi qua từng loại tài sản góp vốn thường gặp, chỉ ra lớp thủ tục cộng thêm và chỗ hay vướng. Bài không đi sâu vào định giá kỹ thuật hay hạch toán, vì đó là việc của thẩm định viên về giá và kế toán. Các điều kiện cụ thể như tuổi thiết bị nhập khẩu, danh mục công nghệ hạn chế chuyển giao được quy định ở văn bản riêng và có thể thay đổi, nên cần đối chiếu bản đang có hiệu lực.
Tài sản nào được dùng để góp vốn
Luật Doanh nghiệp cho phép góp vốn bằng Đồng Việt Nam, ngoại tệ tự do chuyển đổi, vàng, quyền sử dụng đất, quyền sở hữu trí tuệ, công nghệ, bí quyết kỹ thuật và tài sản khác định giá được bằng Đồng Việt Nam. Nhà đầu tư nước ngoài cũng dùng được các loại tài sản này, trừ những tài sản mà chính họ không được nắm theo pháp luật Việt Nam, ví dụ quyền sử dụng đất trong những trường hợp người nước ngoài không có quyền đó.
Tài sản không phải tiền phải được định giá thành Đồng Việt Nam. Khi công ty đang hoạt động nhận góp vốn bằng tài sản, giá trị được xác định theo thoả thuận giữa công ty và người góp vốn, hoặc do tổ chức thẩm định giá xác định. Nếu tài sản bị định giá cao hơn giá trị thực tế, người góp vốn và những người tham gia định giá có thể phải liên đới góp bù phần chênh lệch và chịu trách nhiệm về thiệt hại.
Luật cũng yêu cầu chuyển quyền sở hữu tài sản sang công ty: tài sản có đăng ký quyền sở hữu thì làm thủ tục chuyển tên; tài sản không đăng ký thì giao nhận có biên bản. Thời hạn góp đủ vốn do luật doanh nghiệp quy định, không tính thời gian vận chuyển, nhập khẩu tài sản và thời gian làm thủ tục hành chính để chuyển quyền sở hữu.
Lớp thủ tục cộng thêm theo loại tài sản
Bảng tóm những lớp thủ tục thường đi kèm, ngoài bước đăng ký góp vốn nếu giao dịch thuộc diện.
| Loại tài sản | Lớp thủ tục cộng thêm | Chỗ hay vướng |
|---|---|---|
| Máy móc, thiết bị đưa từ nước ngoài vào | Định giá; thủ tục hải quan nhập khẩu; điều kiện riêng với thiết bị đã qua sử dụng; biên bản giao nhận | Thiết bị cũ không đáp ứng điều kiện nhập khẩu; giá khai hải quan lệch giá góp vốn |
| Công nghệ, bí quyết kỹ thuật | Hợp đồng chuyển giao công nghệ; có thể phải đăng ký hoặc xin phép chuyển giao tuỳ loại công nghệ; định giá | Công nghệ thuộc danh mục hạn chế; định giá khó kiểm chứng |
| Quyền sở hữu trí tuệ đã đăng ký, như nhãn hiệu, sáng chế | Định giá; hợp đồng chuyển nhượng quyền; đăng ký chuyển nhượng tại cơ quan sở hữu trí tuệ nếu pháp luật yêu cầu | Quyền chưa được bảo hộ tại Việt Nam; nhầm giữa chuyển nhượng và cho phép sử dụng |
| Cổ phần của công ty khác (hoán đổi) | Định giá hai phía; nếu bên Việt Nam nhận cổ phần công ty nước ngoài thì có thể thành đầu tư ra nước ngoài | Bỏ sót thủ tục đầu tư ra nước ngoài của bên Việt Nam |
| Khoản vay chuyển thành vốn góp | Quyết định nội bộ của công ty; thủ tục với Ngân hàng Nhà nước nếu là khoản vay nước ngoài đã đăng ký; ghi nhận tăng vốn | Khoản vay chưa đăng ký đúng quy định; định giá khoản nợ |
Mỗi lớp có cơ quan riêng và thời gian riêng. Khi lập lịch giao dịch, hãy coi lớp chậm nhất là đường găng.
Máy móc, thiết bị: phần dễ bị đánh giá thấp
Định giá có căn cứ. Giá trị góp vốn của thiết bị nên dựa trên chứng từ mua, tình trạng hiện tại, khấu hao, và nếu cần là chứng thư thẩm định giá. Giá trị này sẽ được đối chiếu với giá khai hải quan, với sổ sách công ty và với hồ sơ thuế.
Thiết bị đã qua sử dụng. Việc nhập khẩu máy móc, thiết bị, dây chuyền đã qua sử dụng phải đáp ứng điều kiện về tuổi thiết bị, tiêu chuẩn an toàn, tiết kiệm năng lượng, bảo vệ môi trường theo quy định hiện hành, có trường hợp cần giám định. Kiểm trước khi đóng hàng, đừng để thiết bị nằm ở cảng.
Khớp các con số. Văn bản đăng ký góp vốn, hợp đồng góp vốn, tờ khai hải quan, biên bản giao nhận và sổ kế toán cần cùng mô tả một tài sản, một giá trị hoặc giải thích được chênh lệch.
Thời điểm ghi nhận. Thiết bị chỉ được coi là đã góp khi đã chuyển quyền sở hữu sang công ty và có biên bản giao nhận. Nếu nhà đầu tư cần tỷ lệ sở hữu được ghi nhận sớm, lịch nhập khẩu phải tính trước.
Công nghệ và quyền sở hữu trí tuệ: chuyển hẳn hay chỉ cho dùng
Góp vốn bằng công nghệ hay bằng quyền sở hữu trí tuệ có một câu hỏi gốc: nhà đầu tư chuyển hẳn quyền sang công ty, hay chỉ cho công ty sử dụng. Chỉ khi chuyển hẳn quyền, tài sản mới thuộc công ty và mới có thể ghi nhận là vốn góp. Nếu nhà đầu tư chỉ cho phép sử dụng, đó là quan hệ li-xăng hoặc chuyển giao quyền sử dụng, thường đi kèm phí, không phải góp vốn.
Góp vốn bằng công nghệ được pháp luật chuyển giao công nghệ coi là một hình thức chuyển giao công nghệ. Tuỳ loại công nghệ, việc chuyển giao từ nước ngoài vào Việt Nam có thể phải đăng ký, hoặc phải xin phép nếu công nghệ thuộc danh mục hạn chế chuyển giao; công nghệ thuộc danh mục cấm thì không được chuyển giao. Kiểm danh mục hiện hành trước khi đưa công nghệ vào điều khoản góp vốn.
Với nhãn hiệu, sáng chế đã được bảo hộ ở Việt Nam, hợp đồng chuyển nhượng quyền sở hữu công nghiệp cần đăng ký tại cơ quan sở hữu trí tuệ để có hiệu lực theo quy định. Định giá các tài sản vô hình này khó kiểm chứng, nên chứng thư của tổ chức thẩm định giá giúp giảm tranh cãi về sau.
Hoán đổi cổ phần: hai chiều, hai bộ thủ tục
Hoán đổi cổ phần là khi nhà đầu tư nước ngoài nhận cổ phần của công ty Việt Nam, và đổi lại, trao cho cổ đông Việt Nam cổ phần của một công ty khác, thường là công ty ở nước ngoài. Chiều vào là góp vốn, mua cổ phần của nhà đầu tư nước ngoài, xét như mọi giao dịch khác trong chuyên mục này.
Chiều ra hay bị quên: cổ đông Việt Nam nhận cổ phần của công ty ở nước ngoài thì có thể được coi là đầu tư ra nước ngoài, và phải làm thủ tục theo quy định về đầu tư ra nước ngoài, kể cả đăng ký với cơ quan có thẩm quyền và mở tài khoản vốn tương ứng. Nếu bỏ qua, cổ đông Việt Nam sẽ nắm một tài sản ở nước ngoài mà không có giấy tờ hợp lệ, gây rắc rối khi nhận cổ tức hay bán lại.
Ví dụ giả định: một công ty phần mềm ở Hà Nội được một nhóm nước ngoài đề nghị đổi 40% cổ phần lấy cổ phần của công ty mẹ ở Singapore. Ngoài bước xét điều kiện tiếp cận thị trường cho phía nước ngoài, các cổ đông Việt Nam phải xem mình có phải đăng ký đầu tư ra nước ngoài cho phần cổ phần Singapore nhận về không. Các khía cạnh thuế của hoán đổi cũng phức tạp và nên được chuyên gia thuế xem trước.
Chuyển khoản vay thành vốn góp
Nhiều công ty có vốn nước ngoài vay công ty mẹ, rồi sau một thời gian muốn chuyển khoản vay thành vốn. Những điểm cần nắm:
- Khoản vay nước ngoài trung, dài hạn thường phải đăng ký với Ngân hàng Nhà nước theo quy định quản lý ngoại hối; chuyển khoản vay thành vốn góp có thể cần thủ tục với cơ quan này trước hoặc song song.
- Việc tăng vốn bằng chuyển nợ phải được cơ quan có thẩm quyền trong công ty thông qua theo luật doanh nghiệp và điều lệ.
- Nếu việc tăng vốn làm thay đổi tỷ lệ sở hữu theo hướng rơi vào diện phải đăng ký góp vốn, ví dụ vượt 50% hoặc công ty có ngành có điều kiện, thì vẫn phải đăng ký với cơ quan đăng ký đầu tư.
- Khoản vay chưa đăng ký đúng quy định là chỗ vướng lớn nhất; cần xử lý phần vi phạm trước khi chuyển đổi.
- Giá trị khoản nợ dùng để góp vốn cần được xác định rõ, gồm gốc và lãi nếu các bên thoả thuận chuyển cả lãi.
Với công ty đại chúng, việc phát hành cổ phần để hoán đổi nợ còn chịu quy định riêng của pháp luật chứng khoán.
Trình tự gợi ý cho một lần góp vốn bằng tài sản
Trình tự dưới đây áp cho phần lớn trường hợp; thứ tự giữa bước định giá và bước đăng ký có thể đổi theo yêu cầu nơi tiếp nhận.
- Xác định tài sản, quyền sở hữu của nhà đầu tư với tài sản, và tài sản đó có được phép đưa vào Việt Nam hoặc chuyển giao không.
- Định giá theo thoả thuận hoặc thuê tổ chức thẩm định giá; ghi nhận bằng văn bản.
- Rà diện đăng ký góp vốn; nếu thuộc diện, nộp hồ sơ, ghi rõ hình thức góp bằng tài sản.
- Làm các lớp thủ tục cộng thêm: hải quan, chuyển giao công nghệ, sở hữu trí tuệ, ngoại hối, đầu tư ra nước ngoài nếu có.
- Chuyển quyền sở hữu tài sản sang công ty, lập biên bản giao nhận.
- Cập nhật đăng ký doanh nghiệp, sổ thành viên, cổ đông, sổ kế toán.
Giữ chứng thư định giá và biên bản giao nhận cùng bộ hồ sơ góp vốn. Khi kiểm toán hay cơ quan thuế hỏi, đó là bằng chứng chính.
Câu hỏi thường gặp
Nhà đầu tư nước ngoài góp vốn bằng máy móc có phải đăng ký góp vốn không?
Việc có phải đăng ký phụ thuộc ba tiêu chí như mọi giao dịch: ngành có điều kiện, tỷ lệ nước ngoài vượt hoặc tăng trên 50%, công ty có đất vùng nhạy cảm. Hình thức góp bằng máy móc không tự làm giao dịch thuộc hay không thuộc diện.
Ai định giá tài sản góp vốn của nhà đầu tư nước ngoài?
Công ty và người góp vốn có thể thoả thuận giá trị, hoặc thuê tổ chức thẩm định giá. Nếu định giá cao hơn thực tế, người góp vốn và những người tham gia định giá có thể phải góp bù phần chênh lệch và chịu trách nhiệm về thiệt hại.
Góp vốn bằng nhãn hiệu chưa đăng ký ở Việt Nam có được không?
Rất khó. Quyền đối với nhãn hiệu ở Việt Nam chủ yếu phát sinh qua đăng ký; nhãn hiệu chưa được bảo hộ ở Việt Nam khó chứng minh là tài sản có giá trị để góp. Nên đăng ký bảo hộ hoặc chuyển sang hình thức cho phép sử dụng.
Hoán đổi cổ phần với công ty nước ngoài có cần xin phép đầu tư ra nước ngoài không?
Có thể cần. Khi cổ đông Việt Nam nhận cổ phần của công ty ở nước ngoài, việc đó có thể được coi là đầu tư ra nước ngoài và phải làm thủ tục theo quy định. Hỏi cơ quan có thẩm quyền về đầu tư ra nước ngoài trước khi ký.
Chuyển khoản vay công ty mẹ thành vốn góp có cần báo Ngân hàng Nhà nước không?
Nếu đó là khoản vay nước ngoài thuộc diện phải đăng ký với Ngân hàng Nhà nước, việc chuyển thành vốn góp thường liên quan thủ tục với cơ quan này. Hỏi ngân hàng cung ứng dịch vụ tài khoản và đối chiếu quy định quản lý ngoại hối hiện hành.
Thời hạn góp đủ vốn bằng thiết bị nhập khẩu tính thế nào?
Luật doanh nghiệp không tính thời gian vận chuyển, nhập khẩu tài sản góp vốn và thời gian làm thủ tục chuyển quyền sở hữu vào thời hạn góp vốn. Vẫn nên lưu chứng từ vận chuyển, hải quan để chứng minh khi cần.