Khi một cá nhân hoặc công ty nước ngoài mua lại công ty trách nhiệm hữu hạn của người Việt, có ba câu hỏi cần trả lời theo thứ tự: giao dịch có phải đăng ký mua phần vốn góp với cơ quan đăng ký đầu tư không, công ty có phải đổi loại hình sau giao dịch không, và ai sẽ làm người đại diện theo pháp luật đang cư trú tại Việt Nam. Mua toàn bộ một công ty một thành viên thì tỷ lệ nước ngoài lên 100%, nên gần như luôn phải đăng ký trước.
Đây là kiểu giao dịch phổ biến với người nước ngoài làm ăn nhỏ ở Việt Nam: mua lại một công ty có sẵn để có ngay pháp nhân, tài khoản, hợp đồng thuê mặt bằng. Cách này thường nhanh hơn lập mới, nhưng cũng nhận về mọi chuyện cũ của công ty. Bài này đi qua phần thủ tục chấp thuận và giấy tờ; phần thẩm định công ty trước khi mua được nhắc ngắn ở cuối, vì có chuyên mục riêng.
Ba kịch bản và thủ tục tương ứng
Mỗi kịch bản có hướng đi khác. Bảng tóm hướng chính; điều kiện tiếp cận thị trường của ngành vẫn phải kiểm riêng.
| Kịch bản | Đăng ký mua phần vốn góp | Loại hình sau giao dịch | Thủ tục doanh nghiệp |
|---|---|---|---|
| Mua toàn bộ công ty một thành viên | Phải đăng ký vì tỷ lệ nước ngoài vượt 50% | Vẫn là một thành viên, chủ sở hữu mới | Đăng ký thay đổi chủ sở hữu |
| Mua một phần công ty một thành viên | Phải đăng ký nếu vượt 50%, ngành có điều kiện hoặc có đất vùng nhạy cảm | Chuyển sang hai thành viên trở lên hoặc công ty cổ phần | Đăng ký chuyển đổi loại hình kèm thành viên mới |
| Mua phần của một thành viên trong công ty hai thành viên trở lên | Như trên, tuỳ tỷ lệ sau giao dịch, ngành, đất | Thường giữ nguyên | Đăng ký thay đổi thành viên, sau khi đã qua quyền ưu tiên mua của thành viên còn lại |
Nếu người mua là công ty Việt Nam đã có vốn nước ngoài trên 50%, phần mua của công ty đó cũng được tính như nhà đầu tư nước ngoài.
Xin chấp thuận trước, đổi chủ sau
Trong ba kịch bản trên, chỉ cần tỷ lệ nước ngoài sau giao dịch vượt 50% là giao dịch phải đăng ký mua phần vốn góp với cơ quan đăng ký đầu tư nơi công ty đặt trụ sở chính, hiện là Sở Tài chính cấp tỉnh hoặc Ban quản lý khu công nghiệp, khu kinh tế. Hồ sơ gồm văn bản đăng ký theo mẫu, giấy tờ pháp lý của người mua, thoả thuận nguyên tắc với người bán, và giấy tờ đất nếu công ty có đất ở vùng nhạy cảm.
Một lầm tưởng phổ biến là người nước ngoài mua công ty có sẵn thì phải xin giấy chứng nhận đăng ký đầu tư như lập công ty mới. Không phải vậy: mua phần vốn góp của công ty đang hoạt động không đòi giấy chứng nhận đăng ký đầu tư chỉ vì có chủ nước ngoài. Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư chỉ cần khi công ty, sau khi đã có vốn nước ngoài, muốn thực hiện một dự án đầu tư mới thuộc diện phải cấp.
Phải có văn bản chấp thuận rồi mới thanh toán và đăng ký thay đổi. Khi đăng ký thay đổi chủ sở hữu hoặc thành viên, phòng đăng ký kinh doanh thường yêu cầu nộp kèm văn bản này.
Trường hợp giao dịch không thuộc diện phải đăng ký, ví dụ người nước ngoài chỉ mua 20% của một công ty hai thành viên không có ngành hạn chế và không có đất vùng nhạy cảm, công ty đi thẳng sang đăng ký thay đổi thành viên. Dù vậy, người mua vẫn nên tự rà bảng ngành nghề một lượt, vì chỉ một mã ngành cũ bị bỏ quên là đủ đổi hướng thủ tục.
Công ty hai thành viên: quyền ưu tiên mua của thành viên còn lại
Chào bán cho thành viên còn lại trước. Theo luật doanh nghiệp, thành viên muốn chuyển nhượng phần vốn góp phải chào bán cho các thành viên còn lại theo tỷ lệ phần vốn góp của họ, cùng điều kiện. Chỉ khi họ không mua hoặc không mua hết trong thời hạn luật định, người bán mới được bán cho người ngoài, trong đó có nhà đầu tư nước ngoài.
Giữ bằng chứng đã chào bán. Văn bản chào bán và văn bản từ chối hoặc hết hạn không trả lời nên được lưu kỹ. Thiếu bằng chứng này, thành viên còn lại về sau có thể tranh chấp giao dịch.
Điều lệ có thể quy định khác. Điều lệ công ty có thể có thêm điều kiện về chuyển nhượng. Đọc điều lệ trước khi thương lượng giá để biết có rào cản nào ngoài luật.
Thành viên còn lại cũng cần đồng ý về quản trị. Khi người nước ngoài trở thành thành viên, các bên thường thoả thuận lại người đại diện, chủ tịch hội đồng thành viên, quyền ký. Làm rõ trước giúp hồ sơ thay đổi gọn và tránh căng thẳng sau giao dịch.
Chuyển đổi loại hình khi công ty một thành viên có thêm chủ
Công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên chỉ có một chủ sở hữu. Khi chủ cũ bán một phần cho người nước ngoài, công ty có hai chủ và không còn là một thành viên được nữa. Luật doanh nghiệp yêu cầu công ty chuyển đổi loại hình, thường sang trách nhiệm hữu hạn hai thành viên trở lên, hoặc sang công ty cổ phần nếu các bên muốn cơ cấu linh hoạt hơn cho các lần gọi vốn sau.
Thủ tục chuyển đổi được làm cùng lúc với việc ghi nhận thành viên mới, bằng một bộ hồ sơ đăng ký chuyển đổi loại hình. Công ty giữ nguyên mã số doanh nghiệp, kế thừa quyền, nghĩa vụ, hợp đồng, nhưng cần làm điều lệ mới, cơ cấu quản lý mới, và cập nhật với ngân hàng, đối tác.
Ví dụ giả định: một chủ quán cà phê ở Đà Nẵng có công ty một thành viên, bán 60% cho một người bạn quốc tịch Úc. Giao dịch vượt 50% nên phải đăng ký mua phần vốn góp trước. Có văn bản chấp thuận, công ty làm hồ sơ chuyển sang hai thành viên trở lên, người Úc giữ 60%, chủ cũ giữ 40%. Trước khi ký, hai bên kiểm ngành nghề: dịch vụ ăn uống của công ty có điều kiện gì riêng với nhà đầu tư nước ngoài, có cần giữ ngành bán lẻ hay không.
Người đại diện theo pháp luật và giấy tờ cư trú
Sau khi có chủ nước ngoài, nhiều công ty muốn chính người mua làm giám đốc, người đại diện. Những điểm cần biết:
- Luật doanh nghiệp yêu cầu công ty luôn có ít nhất một người đại diện theo pháp luật cư trú tại Việt Nam. Nếu người nước ngoài chưa cư trú ở Việt Nam, công ty cần giữ hoặc bổ nhiệm một người đại diện khác đang cư trú.
- Người nước ngoài làm việc tại công ty, kể cả với chức danh quản lý, có thể cần giấy phép lao động hoặc xác nhận không thuộc diện cấp, tuỳ trường hợp; đây là thủ tục riêng với cơ quan quản lý lao động.
- Thị thực, thẻ tạm trú theo diện nhà đầu tư là thủ tục xuất nhập cảnh riêng, điều kiện gắn với giá trị vốn góp và giấy tờ chứng minh tư cách nhà đầu tư; đối chiếu quy định hiện hành.
- Chữ ký số, tài khoản ngân hàng, đăng ký người đại diện với ngân hàng cũng cần cập nhật khi đổi người đại diện.
- Nếu công ty có nhiều người đại diện, điều lệ nên phân rõ quyền ký từng loại giao dịch.
Đổi người đại diện là thủ tục đăng ký thay đổi riêng, có thể nộp cùng với đăng ký thay đổi chủ sở hữu, thành viên.
Trình tự gợi ý từ thương lượng đến khi xong
Thứ tự dưới đây giúp tránh tình huống tiền đã chuyển mà thủ tục còn kẹt. Thời hạn giải quyết của từng thủ tục đối chiếu văn bản hiện hành tại nơi nộp.
- Thương lượng sơ bộ, ký thoả thuận bảo mật để người mua được xem giấy tờ công ty.
- Kiểm ngành nghề đã đăng ký so với danh mục hạn chế tiếp cận thị trường; quyết định rút ngành nào trước giao dịch nếu cần.
- Thẩm định công ty: thuế, bảo hiểm, hợp đồng, giấy phép con, tài sản, tranh chấp.
- Với công ty hai thành viên trở lên: người bán chào bán cho thành viên còn lại và lưu kết quả.
- Ký thoả thuận nguyên tắc, nộp hồ sơ đăng ký mua phần vốn góp nếu thuộc diện.
- Có văn bản chấp thuận: ký hợp đồng chuyển nhượng chính thức, thanh toán qua đúng tài khoản.
- Nộp hồ sơ đăng ký thay đổi chủ sở hữu hoặc thành viên, chuyển đổi loại hình nếu cần, đổi người đại diện nếu cần.
- Cập nhật sổ thành viên, điều lệ, ngân hàng, chữ ký số, đối tác; lập lịch nghĩa vụ báo cáo của doanh nghiệp có vốn nước ngoài.
Nếu bên bán là cá nhân, phần thuế thu nhập từ chuyển nhượng vốn phát sinh với bên bán và cần được kê khai đúng hạn; hai bên nên thống nhất ai làm, ai chịu ngay trong hợp đồng. Phần chi tiết thuộc chuyên mục thuế.
Mua công ty có sẵn là mua cả lịch sử của nó
Nghĩa vụ thuế, bảo hiểm, nợ cũ. Công ty giữ nguyên mã số nên mọi nghĩa vụ chưa xong vẫn thuộc công ty sau giao dịch. Người mua nên yêu cầu đối chiếu nghĩa vụ thuế, bảo hiểm xã hội và có điều khoản bồi hoàn trong hợp đồng.
Ngành nghề và giấy phép con. Giấy phép ngành có điều kiện có thể không còn phù hợp khi chủ là người nước ngoài, hoặc cần thông báo, cấp lại. Kiểm từng giấy phép.
Hợp đồng có điều khoản đổi chủ. Hợp đồng thuê mặt bằng, hợp đồng vay, hợp đồng nhượng quyền có thể yêu cầu bên kia đồng ý khi chủ sở hữu thay đổi.
Không mua qua người đứng tên hộ. Có người đề nghị để một người Việt đứng tên mua cho nhanh rồi "chuyển sau". Thoả thuận đứng tên hộ để né thủ tục đầu tư là vi phạm và rất khó bảo vệ quyền lợi khi xảy ra tranh chấp.
Câu hỏi thường gặp
Người nước ngoài mua 30% công ty TNHH hai thành viên làm thương mại điện tử có phải đăng ký không?
Tuỳ ngành. Nếu công ty có ngành thuộc danh mục hạn chế tiếp cận thị trường với nhà đầu tư nước ngoài, mọi giao dịch làm tăng tỷ lệ nước ngoài đều phải đăng ký. Nếu không có ngành như vậy, tỷ lệ không vượt 50% và không có đất vùng nhạy cảm thì thường không phải đăng ký trước.
Mua lại công ty có sẵn có nhanh hơn lập công ty mới không?
Thường nhanh hơn ở chỗ không cần giấy chứng nhận đăng ký đầu tư và có sẵn pháp nhân. Nhưng bạn phải tính thời gian đăng ký mua phần vốn góp, đổi loại hình, và nhận về toàn bộ lịch sử của công ty, kể cả rủi ro chưa lộ.
Công ty mua lại có phải mở tài khoản vốn đầu tư trực tiếp không?
Khi công ty trở thành doanh nghiệp có vốn nước ngoài thuộc diện phải có tài khoản vốn đầu tư trực tiếp theo quy định ngoại hối, dòng tiền góp vốn và chuyển nhượng liên quan phải đi qua tài khoản đó. Hỏi ngân hàng trước khi thanh toán.
Người nước ngoài có được làm chủ sở hữu duy nhất của công ty TNHH một thành viên không?
Được, nếu ngành nghề của công ty cho phép nhà đầu tư nước ngoài sở hữu toàn bộ và giao dịch đã được đăng ký mua phần vốn góp theo quy định. Ngành có trần sở hữu hoặc bắt buộc liên doanh thì không thể sở hữu toàn bộ.
Đổi tên công ty sau khi mua có cần làm cùng lúc không?
Không bắt buộc làm cùng lúc. Có thể đăng ký đổi tên trong cùng bộ hồ sơ thay đổi hoặc làm sau. Nếu đổi tên, nhớ cập nhật con dấu, hoá đơn, tài khoản ngân hàng, hợp đồng và giấy phép con.