Khi doanh nghiệp đang làm chủ dự án được tổ chức lại bằng chia, tách, sáp nhập, hợp nhất hoặc chuyển đổi loại hình, doanh nghiệp kế thừa tiếp tục thực hiện dự án và phải làm thủ tục điều chỉnh để cơ quan đăng ký đầu tư ghi nhận nhà đầu tư mới; dự án không tự chấm dứt chỉ vì chủ cũ không còn. Quyền sử dụng đất, ưu đãi và giấy phép con đi theo dự án nhưng mỗi thứ cần một thủ tục cập nhật riêng.
Bài này viết cho pháp chế tập đoàn, kế toán trưởng và chủ doanh nghiệp đang tái cơ cấu: từng hình thức tổ chức lại để dự án ở đâu, nên làm đăng ký doanh nghiệp trước hay thủ tục đầu tư trước, chia dự án khi tách công ty ra sao, và trường hợp tái cơ cấu xảy ra ở công ty mẹ nước ngoài. Quyết định nội bộ về tổ chức lại không thuộc phạm vi bài.
Năm hình thức tổ chức lại và dự án đi về đâu
Bảng dưới theo cách Luật Doanh nghiệp phân loại tổ chức lại. Thủ tục đầu tư cụ thể theo văn bản hướng dẫn hiện hành.
| Hình thức | Pháp nhân sau tổ chức lại | Dự án đi về đâu | Thủ tục đầu tư thường gặp |
|---|---|---|---|
| Sáp nhập | Công ty bị sáp nhập chấm dứt, công ty nhận sáp nhập tồn tại | Công ty nhận sáp nhập kế thừa dự án | Điều chỉnh để ghi tên công ty nhận sáp nhập là nhà đầu tư |
| Hợp nhất | Các công ty cũ chấm dứt, một công ty mới ra đời | Công ty hợp nhất kế thừa | Điều chỉnh ghi tên công ty hợp nhất |
| Chia | Công ty bị chia chấm dứt, hai hay nhiều công ty mới | Dự án được phân cho một hoặc nhiều công ty mới theo phương án chia | Điều chỉnh từng dự án theo phương án; có thể phải tách dự án |
| Tách | Công ty bị tách vẫn tồn tại, có thêm công ty mới | Dự án ở lại hoặc chuyển sang công ty mới theo phương án tách | Điều chỉnh với dự án được chuyển sang công ty mới |
| Chuyển đổi loại hình | Cùng một doanh nghiệp, đổi loại hình (ví dụ từ trách nhiệm hữu hạn sang cổ phần) | Dự án ở nguyên | Thường cập nhật thông tin nhà đầu tư; ít phức tạp nhất |
Điểm chung: bản thân dự án không đổi nội dung chỉ vì tổ chức lại. Nếu đồng thời muốn đổi mục tiêu, vốn, tiến độ, hãy tách thành nội dung điều chỉnh riêng trong hồ sơ để cơ quan thẩm định dễ đọc và không trộn hai câu hỏi khác nhau.
Nguyên tắc kế thừa: quyền đi kèm nghĩa vụ
Doanh nghiệp kế thừa dự án nhận cả quyền lẫn nghĩa vụ của chủ cũ đối với dự án: tiến độ góp vốn còn thiếu, tiến độ xây dựng, nghĩa vụ tài chính đất, ký quỹ, cam kết môi trường, các khoản xử phạt chưa thi hành. Đây là chỗ khác biệt với việc mua tài sản đơn lẻ, và cũng là lý do bên nhận sáp nhập cần thẩm tra dự án của bên bị sáp nhập kỹ như khi nhận chuyển nhượng.
Về hình thức, tổ chức lại khác chuyển nhượng dự án: không có hợp đồng mua bán dự án, quyền chuyển sang theo hiệu lực của việc tổ chức lại doanh nghiệp. Nhưng nếu dự án có điều kiện đối với nhà đầu tư, ví dụ được chấp thuận nhà đầu tư dựa trên năng lực của một công ty cụ thể, cơ quan nhà nước có thể xem doanh nghiệp kế thừa có còn đáp ứng điều kiện hay không, tương tự như khi thay nhà đầu tư.
Với dự án có nhà đầu tư nước ngoài, việc tổ chức lại có thể làm thay đổi tỷ lệ sở hữu nước ngoài trong doanh nghiệp kế thừa. Sáp nhập một công ty vốn nước ngoài vào một công ty Việt có thể biến công ty Việt thành doanh nghiệp phải làm thủ tục như nhà đầu tư nước ngoài với các dự án sau này. Tính trước tỷ lệ sau tổ chức lại.
Thứ tự thủ tục thường gặp
Thứ tự cụ thể có thể khác theo địa phương và loại dự án; nên hỏi cơ quan đăng ký đầu tư nơi có dự án trước khi chốt lịch.
- Lập phương án tổ chức lại có danh mục dự án, nêu rõ dự án nào đi về pháp nhân nào; thông qua theo thẩm quyền nội bộ.
- Rà soát điều kiện: dự án nào có điều kiện đối với nhà đầu tư, ngành nghề có điều kiện tiếp cận thị trường, có ngưỡng thông báo tập trung kinh tế không.
- Thực hiện thông báo tập trung kinh tế trước nếu giao dịch đạt ngưỡng theo Luật Cạnh tranh 2018, vì không được thực hiện khi chưa có kết quả.
- Làm thủ tục đăng ký doanh nghiệp cho việc tổ chức lại với cơ quan đăng ký kinh doanh.
- Nộp hồ sơ điều chỉnh dự án đầu tư để ghi nhận nhà đầu tư kế thừa, kèm giấy tờ đăng ký doanh nghiệp mới và phương án tổ chức lại.
- Đăng ký biến động đất đai, cập nhật hợp đồng thuê đất hoặc thuê lại đất.
- Cập nhật giấy phép con, tài khoản vốn đầu tư trực tiếp, hợp đồng với ngân hàng, khách hàng.
Chia, tách: khi một dự án phải xẻ làm hai
Trường hợp khó nhất là khi phương án chia, tách muốn đưa một phần dự án sang công ty mới và giữ phần còn lại ở công ty cũ. Lúc đó câu hỏi giống hệt chuyển nhượng một phần dự án: phần đi phải tách được về mục tiêu, đất, hạng mục, vốn, tiến độ. Nếu dự án là một khối không tách được, ví dụ một nhà máy một dây chuyền trên một thửa đất, phương án nên để nguyên dự án ở một pháp nhân.
Tách dự án thường kéo theo tách thửa đất hoặc điều chỉnh diện tích thuê, phân chia hạ tầng dùng chung và nghĩa vụ môi trường chung. Nếu dự án cũ có chấp thuận chủ trương, việc tách có thể phải đi qua thủ tục điều chỉnh chủ trương vì làm thay đổi quy mô, diện tích đất hoặc nhà đầu tư.
Ví dụ giả định: một công ty ở Bắc Ninh có hai nhà máy trên hai thửa đất riêng, mỗi nhà máy là một dự án. Tập đoàn muốn tách nhà máy thứ hai sang một công ty mới. Vì đã là hai dự án độc lập trên hai thửa đất, việc tách tương đối gọn: dự án thứ hai được điều chỉnh tên nhà đầu tư sang công ty mới. Nếu hai nhà máy nằm trong cùng một dự án, cùng một thửa, khối lượng thủ tục tăng lên nhiều lần.
Tái cơ cấu ở tầng công ty mẹ nước ngoài
Nhiều trường hợp việc tổ chức lại không diễn ra ở Việt Nam mà ở nước ngoài: công ty mẹ đổi tên, sáp nhập vào một tập đoàn khác, hoặc chuyển phần vốn tại công ty Việt Nam sang một công ty con khác trong tập đoàn. Từ góc nhìn của cơ quan Việt Nam, câu hỏi là nhà đầu tư ghi trên giấy chứng nhận đăng ký đầu tư và chủ sở hữu ghi trong đăng ký doanh nghiệp có thay đổi hay không.
Nếu nhà đầu tư trực tiếp chỉ đổi tên mà vẫn là cùng một pháp nhân, thường chỉ cập nhật thông tin, kèm giấy tờ nước ngoài đã hợp pháp hoá lãnh sự. Nếu pháp nhân nắm vốn trực tiếp được thay bằng một pháp nhân khác, dù cùng tập đoàn, thì đó là thay đổi chủ sở hữu, có thể phải điều chỉnh dự án hoặc làm thủ tục đăng ký góp vốn, mua phần vốn tuỳ trường hợp.
Giao dịch ở nước ngoài làm thay đổi quyền kiểm soát đối với doanh nghiệp tại Việt Nam còn có thể thuộc diện thông báo tập trung kinh tế tại Việt Nam nếu đạt ngưỡng. Đây là điểm nhiều tập đoàn bỏ sót vì cho rằng giao dịch "không diễn ra ở Việt Nam".
Ưu đãi, giấy phép con và những thứ dễ rơi
Ưu đãi đầu tư. Thường tiếp tục áp dụng cho doanh nghiệp kế thừa nếu dự án vẫn đáp ứng điều kiện. Ưu đãi thuế được cơ quan thuế xác định theo luật thuế; chia, tách dự án có thể làm thay đổi điều kiện hưởng. Hỏi cơ quan thuế trước khi chốt phương án.
Giấy phép ngành nghề. Nhiều giấy phép cấp cho một pháp nhân cụ thể; khi pháp nhân chấm dứt do sáp nhập, hợp nhất, giấy phép có thể phải cấp lại cho pháp nhân kế thừa chứ không tự chuyển.
Giấy phép môi trường, hồ sơ phòng cháy. Cập nhật tên chủ cơ sở theo thủ tục chuyên ngành; nội dung kỹ thuật giữ nguyên nếu không thay đổi hoạt động.
Hợp đồng thuê đất và thuê lại đất. Hợp đồng với Nhà nước cập nhật qua thủ tục đất đai; hợp đồng thuê lại trong khu công nghiệp cần phụ lục với chủ đầu tư hạ tầng.
Tài khoản vốn đầu tư trực tiếp. Doanh nghiệp vốn nước ngoài sau tổ chức lại phải sắp xếp lại tài khoản vốn theo quy định ngoại hối; công ty bị sáp nhập chấm dứt thì tài khoản của nó cũng phải được xử lý.
Chữ ký số, hoá đơn, mã số thuế. Công ty chấm dứt phải đóng mã số thuế, hoá đơn chưa dùng phải huỷ theo quy định; công ty kế thừa đăng ký lại những gì cần.
Lỗi hay gặp khi tái cơ cấu doanh nghiệp có dự án
Những lỗi dưới đây thường không lộ ra ngay mà chỉ hiện khi có đợt kiểm tra, khi vay vốn hoặc khi bán dự án vài năm sau:
- Hoàn tất đăng ký doanh nghiệp cho việc sáp nhập rồi quên điều chỉnh dự án, nên giấy chứng nhận đăng ký đầu tư vẫn ghi tên một công ty đã chấm dứt tồn tại.
- Không đăng ký biến động đất, khiến giấy chứng nhận quyền sử dụng đất đứng tên pháp nhân không còn, rất khó thế chấp hay chuyển nhượng về sau.
- Phương án chia, tách giao dự án cho công ty mới nhưng không giao kèm đất, hoặc giao đất mà không giao dự án, làm hai pháp nhân kẹt vào nhau.
- Bỏ qua thông báo tập trung kinh tế vì cho rằng giao dịch nội bộ tập đoàn thì không phải báo; có trường hợp nội bộ được loại trừ, có trường hợp không, cần kiểm theo quy định hiện hành.
- Không tính lại tỷ lệ sở hữu nước ngoài sau tổ chức lại, để rồi dự án mới của doanh nghiệp kế thừa bị yêu cầu làm thủ tục như nhà đầu tư nước ngoài khi đã ký xong hợp đồng.
- Để hồ sơ của công ty bị sáp nhập thất lạc, trong khi cơ quan nhà nước vẫn có thể hỏi về các nghĩa vụ phát sinh trước sáp nhập.
Một bảng theo dõi đơn giản, mỗi dự án một dòng, mỗi loại giấy tờ một cột, đánh dấu khi đã cập nhật xong, là cách rẻ nhất để tránh cả sáu lỗi trên.
Câu hỏi thường gặp
Sáp nhập công ty thì dự án có phải xin chấp thuận lại từ đầu không?
Không. Công ty nhận sáp nhập kế thừa dự án và làm thủ tục điều chỉnh để ghi nhận nhà đầu tư mới. Chỉ khi dự án có điều kiện đối với nhà đầu tư hoặc thuộc diện chấp thuận đồng thời nhà đầu tư thì cơ quan nhà nước có thể xem xét lại năng lực của bên kế thừa.
Chuyển đổi từ công ty trách nhiệm hữu hạn sang công ty cổ phần có phải điều chỉnh giấy chứng nhận đăng ký đầu tư không?
Thường chỉ cần cập nhật thông tin nhà đầu tư trên giấy chứng nhận vì pháp nhân không đổi, chỉ đổi loại hình. Thủ tục cụ thể theo hướng dẫn hiện hành; hỏi cơ quan đăng ký đầu tư nơi có dự án.
Làm đăng ký doanh nghiệp trước hay điều chỉnh dự án trước?
Thông thường làm đăng ký doanh nghiệp cho việc tổ chức lại trước, rồi dùng kết quả đó để điều chỉnh dự án. Riêng thủ tục thông báo tập trung kinh tế, nếu thuộc diện, phải xong trước khi thực hiện giao dịch. Một số trường hợp vốn nước ngoài có thể cần thủ tục đầu tư trước.
Đất của công ty bị sáp nhập có phải nộp lại tiền thuê đất không?
Đất được chuyển sang công ty kế thừa qua đăng ký biến động theo luật đất đai; việc tổ chức lại doanh nghiệp tự nó thường không làm phát sinh nghĩa vụ trả lại tiền thuê đất đã nộp. Các khoản lệ phí, nghĩa vụ phát sinh khi đăng ký biến động theo quy định hiện hành.
Công ty bị sáp nhập đang bị xử phạt chưa nộp, công ty nhận sáp nhập có phải nộp không?
Công ty nhận sáp nhập kế thừa quyền và nghĩa vụ của công ty bị sáp nhập, nên các nghĩa vụ chưa thi hành thường chuyển sang. Đây là lý do cần thẩm tra pháp lý kỹ trước khi sáp nhập và ghi điều khoản xử lý trong hợp đồng sáp nhập.
Chia công ty có làm mất ưu đãi của dự án không?
Không tự động mất. Dự án đi nguyên sang một công ty mới và vẫn đáp ứng điều kiện thì ưu đãi thường tiếp tục. Nếu dự án bị xẻ đôi, phần nào còn đáp ứng điều kiện ưu đãi phải được đánh giá lại. Hỏi cơ quan đăng ký đầu tư và cơ quan thuế trước khi chốt phương án chia.