Không có một con số trần sở hữu nước ngoài chung cho mọi công ty ở Việt Nam. Giới hạn tỷ lệ mà nhà đầu tư nước ngoài được nắm trong một công ty phụ thuộc vào ngành công ty đang kinh doanh, và được ghép từ bốn nguồn: danh mục ngành nghề hạn chế tiếp cận thị trường do Chính phủ công bố, điều ước quốc tế về đầu tư mà Việt Nam là thành viên, luật chuyên ngành, và với công ty đại chúng là pháp luật chứng khoán. Phần lớn ngành không có trần; một số ngành có trần, có ngành chỉ mở theo hình thức nhất định, có ngành chưa mở.
Bài này giúp bạn tra đúng chỗ cho một ngành cụ thể và cộng tỷ lệ đúng cách trước khi định giá trị giao dịch. Bài cố ý không liệt kê con số trần của từng ngành: các con số này nằm rải rác ở nhiều văn bản, được sửa theo thời gian và theo từng hiệp định, chép lại dễ sai. Thay vào đó, bài chỉ ra nơi tra và cách đọc, để bạn tự kiểm với văn bản đang có hiệu lực tại thời điểm giao dịch.
Bốn nguồn tạo nên giới hạn tỷ lệ
Danh mục ngành nghề hạn chế tiếp cận thị trường. Chính phủ công bố danh mục gồm hai phần: ngành nhà đầu tư nước ngoài chưa được tiếp cận thị trường, và ngành tiếp cận có điều kiện. Điều kiện có thể là tỷ lệ sở hữu tối đa, hình thức đầu tư bắt buộc như phải liên doanh, phạm vi hoạt động bị giới hạn, hoặc yêu cầu về năng lực nhà đầu tư. Đây là điểm xuất phát của mọi lần tra.
Điều ước quốc tế về đầu tư. Cam kết của Việt Nam trong WTO và các hiệp định thương mại, đầu tư khác có biểu cam kết dịch vụ riêng. Nhà đầu tư đến từ nước là thành viên của một hiệp định có thể được áp dụng mức mở cửa thuận lợi hơn so với cam kết chung. Vì vậy cùng một ngành, nhà đầu tư từ hai nước khác nhau có thể gặp điều kiện khác nhau.
Luật chuyên ngành. Một số lĩnh vực như ngân hàng, bảo hiểm, chứng khoán, hàng không, viễn thông, báo chí, giáo dục có quy định riêng về sở hữu nước ngoài hoặc về chấp thuận của cơ quan quản lý ngành. Có trường hợp luật chuyên ngành đặt giới hạn cho cả từng nhà đầu tư, không chỉ tổng tỷ lệ.
Pháp luật chứng khoán với công ty đại chúng. Công ty đại chúng phải xác định và công bố tỷ lệ sở hữu nước ngoài tối đa, không vượt giới hạn của các ngành nghề công ty kinh doanh, và có thể tự đặt mức thấp hơn trong điều lệ. Phần vận hành trên sàn giao dịch là chuyện riêng của thị trường chứng khoán.
Tra trần cho một ngành cụ thể
Quy trình dưới đây là cách người làm thủ tục thường tra. Mỗi bước nên lưu lại nguồn và ngày tra, vì văn bản có thể đổi.
- Lấy danh sách ngành đang đăng ký của công ty mục tiêu, kèm mã ngành kinh tế Việt Nam, và hỏi rõ công ty thực tế làm những ngành nào.
- Đối chiếu từng ngành với danh mục ngành nghề hạn chế tiếp cận thị trường đối với nhà đầu tư nước ngoài đang có hiệu lực. Lưu ý danh mục dùng cả mã ngành Việt Nam lẫn cách mô tả theo cam kết quốc tế, hai bên không luôn khớp từng mã.
- Với ngành có điều kiện, tra biểu cam kết của hiệp định áp dụng cho quốc tịch nhà đầu tư; nếu nhà đầu tư là tổ chức, xác định quốc tịch theo nơi thành lập và xem hiệp định có quy định thêm gì về nguồn gốc nhà đầu tư không.
- Tra luật chuyên ngành nếu ngành thuộc lĩnh vực có cơ quan quản lý riêng.
- Nếu công ty là công ty đại chúng, kiểm tỷ lệ sở hữu nước ngoài tối đa công ty đã công bố.
- Ghi kết quả vào một bảng: ngành, nguồn quy định, trần, điều kiện khác, mức áp dụng cuối cùng.
- Gửi câu hỏi tới cơ quan đăng ký đầu tư nếu có điểm chưa rõ, nhất là khi mã ngành Việt Nam không khớp mô tả cam kết.
Đừng dựa vào bài viết, bảng tổng hợp trên mạng hay giao dịch cũ của người khác để chốt trần. Chúng có thể đúng ở thời điểm viết nhưng đã lỗi thời.
Cộng gộp tỷ lệ: ai được tính là nước ngoài
Trần tỷ lệ áp cho tổng sở hữu của mọi nhà đầu tư nước ngoài trong công ty, không phải riêng người đang mua. Nếu trần của một ngành là X% và công ty đã có một cổ đông nước ngoài giữ một phần, phần còn lại cho người mới chỉ là chênh lệch. Đây là phép cộng đơn giản nhưng hay bị quên khi các bên chỉ nhìn giao dịch trước mặt.
Phần khó hơn là xác định ai được tính. Ngoài cá nhân có quốc tịch nước ngoài và tổ chức thành lập ở nước ngoài, luật đầu tư coi một tổ chức kinh tế thành lập ở Việt Nam như nhà đầu tư nước ngoài khi nó có nhà đầu tư nước ngoài nắm trên 50% vốn điều lệ, hoặc đa số thành viên hợp danh là cá nhân nước ngoài, hoặc kết hợp các yếu tố này. Phần vốn của tổ chức đó trong công ty mục tiêu được cộng vào tổng tỷ lệ nước ngoài.
Ngược lại, một công ty Việt Nam có vốn nước ngoài dưới ngưỡng đó thường được tính như nhà đầu tư trong nước khi góp vốn tiếp. Với quỹ đầu tư, cấu trúc nhiều lớp, việc xác định có thể phức tạp hơn và nên hỏi trước.
Ví dụ giả định: công ty A làm một ngành dịch vụ có trần sở hữu nước ngoài. Cổ đông hiện có gồm một quỹ nước ngoài và công ty B là pháp nhân Việt Nam nhưng có vốn nước ngoài trên 50%. Một nhà đầu tư Nhật muốn mua thêm. Khi tính phần còn trống, phải cộng cả phần của quỹ lẫn phần của công ty B, không chỉ phần của quỹ.
Công ty đa ngành: trần nào áp dụng
Công ty kinh doanh nhiều ngành, trong đó vài ngành có trần khác nhau, là trường hợp phổ biến. Bảng dưới tóm cách tiếp cận thường gặp; điểm cụ thể nên hỏi cơ quan đăng ký đầu tư.
| Tình huống | Cách tiếp cận thường gặp | Việc nên làm |
|---|---|---|
| Nhiều ngành, chỉ một ngành có trần | Trần của ngành đó chi phối tỷ lệ nước ngoài của cả công ty | Xem công ty có thật sự cần giữ ngành đó |
| Nhiều ngành có trần khác nhau | Với công ty đại chúng, pháp luật chứng khoán dùng mức thấp nhất; công ty khác thường cũng được xét theo hướng thận trọng tương tự | Hỏi nơi tiếp nhận trước khi định giá |
| Ngành chưa mở cho nhà đầu tư nước ngoài nằm trong danh sách đăng ký | Nhà đầu tư nước ngoài không vào được khi công ty còn kinh doanh ngành đó | Rút ngành hoặc tách mảng trước giao dịch nếu không làm |
| Ngành mở theo hình thức nhất định, như bắt buộc liên doanh | Không chỉ là tỷ lệ mà còn là cấu trúc đối tác | Thiết kế cấu trúc từ đầu, không chỉ chỉnh số |
Rút ngành không làm là cách xử lý phổ biến và hợp pháp, với điều kiện công ty thật sự không kinh doanh ngành đó. Rút trên giấy nhưng vẫn làm thì không giải quyết được gì mà còn tạo vi phạm.
Trần thay đổi theo thời gian: hệ quả với cổ đông hiện hữu
Danh mục ngành nghề và cam kết quốc tế có thể được sửa, theo hướng mở thêm hoặc thêm điều kiện. Khi một ngành được nới, nhà đầu tư nước ngoài có thể vào thêm. Khi điều kiện chặt hơn, cổ đông nước ngoài hiện hữu thường không bị buộc bán, vì luật đầu tư có nguyên tắc bảo đảm đầu tư khi pháp luật thay đổi, nhưng giao dịch tăng thêm tỷ lệ về sau sẽ phải tuân điều kiện mới. Cách áp dụng cụ thể cần xem quy định chuyển tiếp của văn bản mới.
Một tình huống khác là công ty tự đăng ký thêm ngành mới thuộc diện hạn chế sau khi đã có cổ đông nước ngoài vượt trần của ngành đó. Cơ quan đăng ký kinh doanh có thể không chấp nhận bổ sung ngành, hoặc yêu cầu đáp ứng điều kiện. Vì vậy kế hoạch mở rộng ngành nghề của công ty có vốn nước ngoài nên được kiểm điều kiện tiếp cận thị trường trước khi ra quyết định nội bộ.
Thói quen tốt là cập nhật bảng tra trần mỗi khi có văn bản mới về danh mục ngành nghề hoặc khi Việt Nam bắt đầu thực thi một hiệp định mới, và ghi rõ ngày cập nhật trên bảng. Với nhà đầu tư nước ngoài giữ cổ phần ở nhiều công ty Việt Nam, bảng này giúp biết trước công ty nào còn chỗ để mua thêm, công ty nào đã chạm trần.
Những sai lầm hay gặp khi tính trần
Danh sách dưới tổng hợp các lỗi lặp lại ở nhiều giao dịch nhỏ và vừa:
- Chỉ tra ngành chính, bỏ qua các ngành phụ đã đăng ký từ lâu.
- Tính tỷ lệ riêng của người mua, quên cổ đông nước ngoài cũ và tổ chức được coi như nhà đầu tư nước ngoài.
- Áp mức cam kết của một hiệp định cho nhà đầu tư không thuộc nước thành viên hiệp định đó.
- Dùng bảng tổng hợp trần trên mạng mà không đối chiếu văn bản đang có hiệu lực.
- Nghĩ rằng thoả thuận cổ đông cho bên nước ngoài quyền phủ quyết thì không tính vào tỷ lệ: tỷ lệ là tỷ lệ vốn, nhưng quyền kiểm soát vẫn có thể bị cơ quan quản lý ngành xem xét riêng.
- Dùng người đứng tên hộ để vượt trần. Đây là vi phạm, không phải "giải pháp".
Mỗi lỗi kể trên đều có thể làm hồ sơ đăng ký góp vốn bị trả lời không đáp ứng điều kiện, hoặc tệ hơn là để lại rủi ro pháp lý cho giao dịch đã hoàn tất.
Câu hỏi thường gặp
Ngành bán lẻ có trần sở hữu nước ngoài không?
Bán lẻ hàng hoá của doanh nghiệp có vốn nước ngoài chịu quy định riêng về giấy phép kinh doanh và lập cơ sở bán lẻ theo pháp luật thương mại, không chỉ là chuyện tỷ lệ. Nên tra cả danh mục tiếp cận thị trường lẫn quy định về hoạt động mua bán hàng hoá của nhà đầu tư nước ngoài.
Nhà đầu tư Singapore và nhà đầu tư Mỹ có cùng trần với một ngành không?
Không chắc. Mỗi hiệp định có biểu cam kết riêng; nhà đầu tư từ nước là thành viên của hiệp định có mức mở thuận lợi hơn có thể được áp dụng mức đó. Cần tra biểu cam kết theo quốc tịch cụ thể của nhà đầu tư.
Công ty có ngành chưa mở cho nước ngoài nhưng không làm thì có sao không?
Với cơ quan đăng ký, ngành đã đăng ký là ngành đang kinh doanh. Nhà đầu tư nước ngoài khó được chấp thuận vào công ty khi ngành đó còn trên đăng ký. Cách xử lý thường là rút ngành trước giao dịch, nếu công ty thật sự không làm.
Trần sở hữu nước ngoài có tính cả cổ phần ưu đãi không?
Tỷ lệ sở hữu thường được tính trên vốn điều lệ, gồm các loại cổ phần đã phát hành. Với cấu trúc cổ phần ưu đãi phức tạp, nên hỏi cơ quan đăng ký đầu tư và người làm nghề về cách tính trước khi ký.
Có nơi nào tra cứu danh mục ngành nghề hạn chế chính thức không?
Danh mục được ban hành kèm văn bản của Chính phủ và đăng trên các cổng thông tin pháp luật, cổng dịch vụ công về đầu tư. Luôn tra bản hợp nhất hoặc bản sửa đổi mới nhất và lưu ngày tra cứu trong hồ sơ giao dịch.
Cổ đông nước ngoài hiện hữu có bị buộc bán khi trần ngành bị hạ không?
Luật đầu tư có nguyên tắc bảo đảm đầu tư khi pháp luật thay đổi, nên cổ đông hiện hữu thường không bị buộc bán ngay. Tuy vậy, cách áp dụng cụ thể tuỳ quy định chuyển tiếp của văn bản mới, và giao dịch tăng tỷ lệ về sau sẽ phải theo điều kiện mới.