Việt kiều góp vốn, mua cổ phần một công ty ở Việt Nam được làm thủ tục như nhà đầu tư trong nước hay nhà đầu tư nước ngoài tuỳ vào quốc tịch, không tuỳ vào việc người đó sống ở đâu. Người còn quốc tịch Việt Nam là công dân Việt Nam và theo cách hiểu của Luật Đầu tư là nhà đầu tư trong nước; người chỉ có quốc tịch nước ngoài là nhà đầu tư nước ngoài; người có cả hai quốc tịch thuộc trường hợp riêng, có quyền lựa chọn theo văn bản hướng dẫn.
Câu hỏi nghe đơn giản nhưng ảnh hưởng tới cả giao dịch: có phải đăng ký góp vốn với cơ quan đăng ký đầu tư không, tỷ lệ của người đó có cộng vào phần nước ngoài không, tiền chuyển về đi qua tài khoản nào, quyền có đất của công ty có bị ảnh hưởng không. Bài này đi qua từng trường hợp. Quy định về người có hai quốc tịch nằm ở văn bản hướng dẫn Luật Đầu tư và có thể được sửa, nên đối chiếu bản đang có hiệu lực trước khi dựa vào.
Ba trường hợp quốc tịch
Bảng tóm cách xử lý thường gặp. Mỗi ô cần kiểm lại với giấy tờ thật của người góp vốn.
| Trường hợp | Được coi là | Giấy tờ thường dùng khi góp vốn | Hệ quả chính |
|---|---|---|---|
| Chỉ có quốc tịch Việt Nam, sống ở nước ngoài | Nhà đầu tư trong nước | Hộ chiếu Việt Nam hoặc giấy tờ tuỳ thân Việt Nam còn hiệu lực | Không cộng vào tỷ lệ nước ngoài; không cần đăng ký góp vốn vì lý do quốc tịch |
| Có cả quốc tịch Việt Nam và quốc tịch nước ngoài | Được lựa chọn áp dụng như nhà đầu tư trong nước hoặc nước ngoài theo văn bản hướng dẫn | Giấy tờ tương ứng với lựa chọn | Lựa chọn kéo theo quyền và nghĩa vụ tương ứng, cần nhất quán |
| Chỉ có quốc tịch nước ngoài, gốc Việt | Nhà đầu tư nước ngoài | Hộ chiếu nước ngoài | Cộng vào tỷ lệ nước ngoài; có thể phải đăng ký góp vốn |
Giấy xác nhận là người gốc Việt Nam không làm người đó trở thành nhà đầu tư trong nước. Nó có ý nghĩa ở một số lĩnh vực khác như nhà ở, nhưng không đổi quốc tịch.
Còn quốc tịch Việt Nam: đầu tư như người trong nước
Người Việt Nam sống ở nước ngoài mà vẫn giữ quốc tịch Việt Nam là công dân Việt Nam. Khi góp vốn, mua cổ phần, họ dùng hộ chiếu Việt Nam hoặc giấy tờ tuỳ thân Việt Nam còn hiệu lực, và được tính như nhà đầu tư trong nước. Phần vốn của họ không cộng vào tỷ lệ sở hữu nước ngoài của công ty.
Điểm cần chú ý là giấy tờ. Hộ chiếu Việt Nam hết hạn đã lâu, chưa gia hạn, thì người đó vẫn có thể còn quốc tịch, nhưng khi làm thủ tục lại không có giấy tờ còn hiệu lực để chứng minh. Gia hạn hộ chiếu tại cơ quan đại diện Việt Nam ở nước sở tại hoặc làm thủ tục xác nhận có quốc tịch nên được làm trước, không đợi đến lúc ký hợp đồng.
Một chi tiết nữa: phân loại nhà đầu tư theo Luật Đầu tư khác với phân loại người cư trú, người không cư trú theo pháp luật ngoại hối. Một công dân Việt Nam sống lâu năm ở nước ngoài vẫn là nhà đầu tư trong nước, nhưng về ngoại hối có thể được xếp là người không cư trú. Điều này ảnh hưởng tới cách chuyển tiền từ nước ngoài về để góp vốn và cách chuyển lợi nhuận ra. Hỏi ngân hàng nơi mở tài khoản trước khi chuyển tiền.
Hai quốc tịch: lựa chọn và giữ nhất quán
Quyền lựa chọn. Văn bản hướng dẫn Luật Đầu tư cho phép nhà đầu tư là công dân Việt Nam đồng thời có quốc tịch nước ngoài lựa chọn áp dụng điều kiện tiếp cận thị trường và thủ tục đầu tư như nhà đầu tư trong nước hoặc như nhà đầu tư nước ngoài. Chọn bên nào thì nhận quyền và nghĩa vụ của bên đó.
Vì sao có người chọn làm nhà đầu tư nước ngoài. Có người muốn được hưởng bảo hộ theo hiệp định đầu tư giữa Việt Nam và nước kia, hoặc muốn dòng tiền đi qua kênh đầu tư nước ngoài cho thuận với hồ sơ ở nước sở tại. Đổi lại, họ phải theo điều kiện tiếp cận thị trường và có thể phải đăng ký góp vốn.
Vì sao có người chọn làm nhà đầu tư trong nước. Thủ tục đơn giản hơn, không tính vào trần sở hữu nước ngoài, không làm công ty biến thành doanh nghiệp có vốn nước ngoài. Đây là lựa chọn phổ biến khi đầu tư vào công ty gia đình.
Giữ nhất quán. Đã chọn tư cách nào cho một khoản đầu tư thì dùng giấy tờ tương ứng xuyên suốt: hợp đồng, đăng ký doanh nghiệp, tài khoản ngân hàng. Trộn lẫn, ví dụ ký hợp đồng bằng hộ chiếu nước ngoài nhưng đăng ký doanh nghiệp bằng giấy tờ Việt Nam, là nguồn rắc rối lớn khi cần chứng minh quyền.
Kiểm lại quy định trước khi chọn. Lựa chọn có hệ quả lâu dài, và cách văn bản hướng dẫn mô tả quyền lựa chọn có thể được sửa. Hỏi cơ quan đăng ký đầu tư hoặc người làm nghề nếu khoản đầu tư lớn.
Chỉ có quốc tịch nước ngoài: thủ tục như nhà đầu tư nước ngoài
Người gốc Việt đã thôi hoặc mất quốc tịch Việt Nam, chỉ còn quốc tịch nước ngoài, là nhà đầu tư nước ngoài. Dù họ nói tiếng Việt, có người thân ở Việt Nam, hay góp vốn vào công ty của chính anh chị em mình, thủ tục vẫn như nhà đầu tư nước ngoài: kiểm ngành nghề có điều kiện, kiểm tỷ lệ, kiểm đất vùng nhạy cảm, đăng ký góp vốn nếu thuộc diện.
Ví dụ giả định: chị M. sống ở Pháp, chỉ còn quốc tịch Pháp, muốn góp vốn vào công ty du lịch của em trai ở Ninh Bình để công ty mở rộng. Công ty có ngành lữ hành, mà kinh doanh lữ hành quốc tế có điều kiện riêng với nhà đầu tư nước ngoài. Vì vậy giao dịch thuộc diện phải đăng ký góp vốn, và cần kiểm điều kiện ngành lữ hành trước khi định tỷ lệ góp.
Khi đã là nhà đầu tư nước ngoài, việc rút vốn hay chuyển lợi nhuận về nước sau này cũng đi theo kênh của nhà đầu tư nước ngoài: lợi nhuận được chuyển ra sau khi công ty hoàn thành nghĩa vụ tài chính với Nhà nước, qua ngân hàng và tài khoản phù hợp; bán lại phần vốn cho người khác thì người mua mới lại phải xét điều kiện của mình. Người góp vốn nên biết trước những điều này, vì nhiều người chỉ nghĩ tới lúc đưa tiền vào mà không nghĩ tới lúc đưa tiền ra. Ngược lại, người còn quốc tịch Việt Nam đầu tư như nhà đầu tư trong nước thì việc chuyển tiền ra nước ngoài sau này đi theo quy định ngoại hối dành cho công dân Việt Nam, khác với kênh chuyển lợi nhuận của nhà đầu tư nước ngoài. Đây là điểm nên hỏi ngân hàng ngay từ đầu, trước khi chọn tư cách góp vốn.
Trường hợp này hay bị xử lý sai theo kiểu "cho em đứng tên giùm". Thoả thuận để người trong nước đứng tên phần vốn của người nước ngoài nhằm tránh thủ tục là trái pháp luật, và khi anh chị em bất hoà, người góp tiền thật rất khó đòi lại quyền.
Đất, nhà và công ty có tài sản đất
Quốc tịch còn ảnh hưởng tới quan hệ với đất đai của công ty, nên cần xem cùng lúc:
- Luật Đất đai 2024 mở rộng quyền về đất cho người Việt Nam định cư ở nước ngoài còn quốc tịch Việt Nam, theo hướng đối xử như công dân trong nước; chi tiết cần đối chiếu điều khoản cụ thể.
- Nếu người góp vốn là nhà đầu tư nước ngoài và công ty có giấy chứng nhận quyền sử dụng đất ở đảo, khu vực biên giới, ven biển hoặc khu vực ảnh hưởng quốc phòng, an ninh, giao dịch phải đăng ký góp vốn dù tỷ lệ nhỏ.
- Khi tỷ lệ nước ngoài của công ty vượt 50%, công ty được coi như nhà đầu tư nước ngoài khi tự mình đầu tư tiếp, kể cả khi nhận đất cho dự án mới.
- Quyền mua nhà ở của cá nhân nước ngoài theo Luật Nhà ở là chuyện riêng, không liên quan trực tiếp tới việc góp vốn vào công ty.
Nếu công ty gia đình có nhiều đất, nên cân nhắc kỹ tư cách góp vốn trước khi để một người thân có quốc tịch nước ngoài vào làm thành viên, cổ đông.
Các bước gợi ý cho người Việt ở nước ngoài muốn góp vốn
Trình tự dưới đây áp dụng cho phần lớn trường hợp góp vốn vào công ty nhỏ, vừa của người thân, bạn bè:
- Xác định quốc tịch đang có và giấy tờ còn hiệu lực; gia hạn hộ chiếu Việt Nam hoặc xin xác nhận có quốc tịch nếu cần.
- Nếu có hai quốc tịch, quyết định tư cách sẽ dùng cho khoản đầu tư này và lý do.
- Rà ngành nghề, tỷ lệ, đất của công ty để biết có phải đăng ký góp vốn không.
- Hỏi ngân hàng về kênh chuyển tiền từ nước ngoài về góp vốn theo tình trạng cư trú ngoại hối của mình.
- Ký thoả thuận góp vốn hoặc hợp đồng chuyển nhượng, ghi rõ quyền và nghĩa vụ, kể cả cách rút vốn sau này.
- Hoàn tất đăng ký góp vốn nếu thuộc diện, rồi cập nhật đăng ký doanh nghiệp.
- Giữ một bộ hồ sơ ở nước ngoài và một bộ ở Việt Nam, vì sau này chuyển lợi nhuận hay bán phần vốn đều cần đến.
Uỷ quyền cho người ở Việt Nam làm thủ tục là cách thường dùng; văn bản uỷ quyền ký ở nước ngoài có thể cần chứng thực, hợp pháp hoá theo quy định.
Câu hỏi thường gặp
Việt kiều còn quốc tịch Việt Nam góp vốn có phải đăng ký với Sở Tài chính như nhà đầu tư nước ngoài không?
Không vì lý do quốc tịch. Người còn quốc tịch Việt Nam là nhà đầu tư trong nước, nên việc góp vốn của họ không làm tăng tỷ lệ nước ngoài. Nếu công ty đã có cổ đông nước ngoài khác, vẫn cần kiểm giao dịch có rơi vào diện phải đăng ký vì lý do khác không.
Hộ chiếu Việt Nam hết hạn có dùng để góp vốn được không?
Thường không, vì cơ quan đăng ký yêu cầu giấy tờ pháp lý còn hiệu lực. Hãy gia hạn hộ chiếu tại cơ quan đại diện Việt Nam ở nước sở tại hoặc dùng giấy tờ tuỳ thân Việt Nam khác còn hạn trước khi làm thủ tục.
Người có hai quốc tịch đã chọn làm nhà đầu tư trong nước thì sau có đổi được không?
Văn bản hướng dẫn cho phép lựa chọn nhưng không nên coi là có thể đổi qua đổi lại tuỳ ý cho cùng một khoản đầu tư. Nếu muốn đổi tư cách, hãy hỏi cơ quan đăng ký đầu tư về thủ tục và hệ quả trước khi làm.
Người gốc Việt có giấy xác nhận gốc Việt có được coi là nhà đầu tư trong nước không?
Không. Giấy xác nhận là người gốc Việt Nam không phải giấy tờ quốc tịch. Người chỉ có quốc tịch nước ngoài vẫn là nhà đầu tư nước ngoài khi góp vốn, mua cổ phần, và phải theo thủ tục tương ứng.
Tiền góp vốn chuyển từ tài khoản ở nước ngoài về Việt Nam có cần giải trình không?
Ngân hàng thường hỏi mục đích chuyển tiền và giấy tờ chứng minh như thoả thuận góp vốn, đăng ký doanh nghiệp. Kênh chuyển tiền tuỳ tư cách nhà đầu tư và tình trạng cư trú ngoại hối. Hỏi ngân hàng trước để chuẩn bị đúng.
Đứng tên giùm người thân có quốc tịch nước ngoài có hợp pháp không?
Thoả thuận đứng tên hộ nhằm tránh thủ tục đầu tư với người nước ngoài là trái pháp luật và có thể bị coi là vô hiệu. Người góp tiền thật rất khó chứng minh quyền khi có tranh chấp. Nên làm thủ tục góp vốn đúng tư cách ngay từ đầu.