Luật Đầu tư 2020 cho nhà đầu tư nước ngoài bốn cửa chính để bỏ vốn vào Việt Nam: thành lập tổ chức kinh tế (thường là một công ty), góp vốn hoặc mua cổ phần, phần vốn góp của doanh nghiệp đang có, thực hiện dự án đầu tư, và đầu tư theo hợp đồng hợp tác kinh doanh (BCC). Luật còn để ngỏ hình thức và loại hình tổ chức kinh tế mới do Chính phủ quy định, nhưng trong thực tế làm thủ tục, gần như mọi hồ sơ đều rơi vào bốn cửa trên.
Mỗi cửa dẫn tới một chuỗi giấy tờ khác nhau, một cơ quan xem xét khác nhau, và một mức ràng buộc khác nhau về sau. Chọn sai thì không chỉ tốn thời gian: có trường hợp phải giải thể công ty đã lập để làm lại theo đường khác. Bài này giải thích bản chất từng hình thức, bảng so sánh để chọn nhanh, và các câu hỏi bạn nên trả lời trước khi gặp người làm thủ tục. Luật Đầu tư đã được sửa nhiều lần sau 2020, nên chi tiết nào quan trọng với bạn hãy đối chiếu bản hợp nhất mới nhất.
Bốn cửa vào theo Luật Đầu tư và chỗ khác nhau cốt lõi
Cách dễ nhớ nhất là hỏi: tiền của bạn sẽ nằm trong pháp nhân nào. Thành lập tổ chức kinh tế nghĩa là bạn tạo ra một pháp nhân Việt Nam mới, phần lớn là công ty trách nhiệm hữu hạn hoặc công ty cổ phần, rồi pháp nhân đó đứng tên dự án, thuê đất, tuyển người, xuất hoá đơn. Góp vốn, mua cổ phần nghĩa là tiền đi vào một pháp nhân Việt Nam đã tồn tại, bạn trở thành thành viên hoặc cổ đông của nó.
Thực hiện dự án đầu tư là cửa dành cho trường hợp đã có pháp nhân ở Việt Nam và muốn làm thêm một dự án: mở nhà máy thứ hai, thêm một địa điểm sản xuất ở tỉnh khác, mở rộng sang mục tiêu mới. Với công ty mà nhà đầu tư nước ngoài nắm chi phối, dự án mới thường phải đăng ký đầu tư riêng chứ không chỉ sửa giấy đăng ký doanh nghiệp.
Hợp đồng BCC thì không tạo ra pháp nhân nào. Các bên ký một hợp đồng cùng góp vốn, cùng chia lợi nhuận hoặc sản phẩm, mỗi bên vẫn là chính mình. Khi có bên nước ngoài, hợp đồng BCC phải đăng ký đầu tư. Hình thức này hợp với hợp tác có thời hạn, có phạm vi rõ, chẳng hạn khai thác chung một tài sản, nhưng kéo theo nhiều câu hỏi khó về kế toán, thuế và trách nhiệm với bên thứ ba.
Ngoài bốn cửa trên, nhiều doanh nghiệp nước ngoài còn nghĩ tới văn phòng đại diện. Cần nói rõ: văn phòng đại diện không phải hình thức đầu tư theo Luật Đầu tư. Nó được lập theo pháp luật thương mại, chỉ được làm chức năng liên lạc, xúc tiến, nghiên cứu thị trường, và không được kinh doanh sinh lời.
Bảng so sánh nhanh bốn hình thức
Bảng dưới gom những điểm người chuẩn bị đầu tư hay hỏi nhất. Đây là khung chung; ngành có điều kiện tiếp cận thị trường, dự án có đất hoặc dự án lớn có thể thêm bước chấp thuận chủ trương, thẩm định riêng.
| Hình thức | Pháp nhân đứng tên | Giấy tờ chính phải xin | Thường hợp với ai |
|---|---|---|---|
| Thành lập tổ chức kinh tế | Công ty mới ở Việt Nam do nhà đầu tư nước ngoài lập hoặc cùng lập | Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư, sau đó giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp | Người muốn kiểm soát trọn vẹn, xây hoạt động lâu dài |
| Góp vốn, mua cổ phần, phần vốn góp | Doanh nghiệp Việt Nam đang hoạt động | Văn bản chấp thuận góp vốn nếu thuộc diện, rồi thay đổi đăng ký doanh nghiệp | Người muốn vào nhanh qua đối tác có sẵn khách hàng, giấy phép, mặt bằng |
| Thực hiện dự án đầu tư | Tổ chức kinh tế đã có, nay làm thêm dự án | Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư cho dự án mới, có thể kèm chấp thuận chủ trương | Công ty có vốn nước ngoài mở rộng nhà máy, địa điểm, mục tiêu |
| Hợp đồng BCC | Không có pháp nhân chung, mỗi bên tự chịu | Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư cho hợp đồng BCC | Hợp tác có thời hạn, phạm vi hẹp, các bên chưa muốn lập công ty chung |
Một điểm hay bị bỏ qua: hình thức bạn chọn hôm nay quyết định cả cách rút ra sau này. Rút khỏi một công ty là chuyển nhượng vốn hoặc giải thể; rút khỏi BCC là chấm dứt hợp đồng và thanh lý theo điều khoản đã ký. Nên nghĩ tới cửa ra ngay khi chọn cửa vào.
Thành lập công ty mới: vì sao phải có dự án trước
Với nhà đầu tư trong nước, lập công ty chỉ cần đăng ký doanh nghiệp. Với nhà đầu tư nước ngoài thì khác: luật yêu cầu phải có dự án đầu tư và được cấp giấy chứng nhận đăng ký đầu tư trước, rồi mới đăng ký thành lập doanh nghiệp. Quy định này áp dụng cả khi nhà đầu tư nước ngoài chỉ là một trong nhiều thành viên sáng lập, không riêng trường hợp nắm toàn bộ vốn. Luật có một vài ngoại lệ hẹp, ví dụ nhóm doanh nghiệp nhỏ và vừa khởi nghiệp sáng tạo theo luật hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa; nếu bạn nghĩ mình thuộc ngoại lệ, hãy hỏi cơ quan tiếp nhận trước khi làm.
Lý do của bước dự án là Nhà nước cần xem ba thứ trước khi cho một pháp nhân có vốn nước ngoài ra đời: ngành nghề có mở cho nhà đầu tư nước ngoài không, nhà đầu tư có năng lực tài chính tương xứng không, và địa điểm có hợp pháp không. Ba câu hỏi đó gói trong hồ sơ đề xuất dự án.
Hệ quả thực tế là một công ty vốn ngoại nhỏ, ví dụ một công ty tư vấn ba người ở Hà Nội, vẫn phải viết đề xuất dự án với mục tiêu, quy mô, vốn, tiến độ góp vốn và địa điểm. Không cần dày, nhưng phải khớp với giấy tờ đi kèm. Từ tháng 3/2025, Sở Kế hoạch và Đầu tư cũ đã hợp nhất vào Sở Tài chính, nên hồ sơ dự án ngoài khu công nghiệp nay nộp cho Sở Tài chính cấp tỉnh; dự án trong khu công nghiệp, khu kinh tế nộp cho Ban quản lý khu.
Góp vốn và thực hiện dự án: hai cửa cho người đã có chỗ đứng
Góp vốn, mua cổ phần là con đường ngắn khi bạn đã có đối tác Việt Nam đáng tin, hoặc muốn mua lại một doanh nghiệp đang chạy. Bạn nhận luôn những gì công ty đó đang có: khách hàng, hợp đồng thuê mặt bằng, giấy phép con, đội ngũ. Đổi lại, bạn cũng nhận luôn các nghĩa vụ và rủi ro cũ, từ nợ thuế đến tranh chấp lao động, nên bước rà soát pháp lý trước khi ký quan trọng hơn bất kỳ con dấu nào. Thủ tục chấp thuận góp vốn có danh mục riêng trên trang này.
Không phải mọi giao dịch góp vốn đều phải xin chấp thuận. Luật chỉ bắt đăng ký trước với một số nhóm, chẳng hạn khi công ty làm ngành có điều kiện tiếp cận thị trường với nhà đầu tư nước ngoài, khi tỷ lệ sở hữu nước ngoài vượt ngưỡng chi phối, hoặc khi công ty có đất ở khu vực nhạy cảm về quốc phòng, an ninh. Ngoài các nhóm đó, giao dịch đi thẳng sang thay đổi đăng ký doanh nghiệp.
Thực hiện dự án đầu tư là cửa của những doanh nghiệp đã có mặt. Ví dụ giả định: một công ty may vốn ngoại đặt nhà máy ở Đồng Nai muốn mở thêm xưởng ở Khánh Hoà. Xưởng mới là một dự án mới, có địa điểm, vốn, tiến độ riêng; nếu dự án cần đất hoặc thuộc diện chấp thuận chủ trương thì còn thêm bước. Chỉ ghi thêm địa điểm vào giấy đăng ký doanh nghiệp là chưa đủ.
BCC và văn phòng đại diện: hai lựa chọn hay bị chọn nhầm
Chọn BCC vì nghĩ thủ tục nhẹ hơn. BCC vẫn phải đăng ký đầu tư khi có bên nước ngoài, và bên nước ngoài thường phải lập văn phòng điều hành để thực hiện hợp đồng. Phần nặng của BCC nằm ở chỗ khác: kế toán chung, nghĩa vụ thuế của từng bên, ai ký hợp đồng với khách hàng, ai chịu trách nhiệm khi có sự cố. Nếu hai bên định gắn bó lâu, cùng tuyển người, cùng đứng tên tài sản, công ty liên doanh thường rõ ràng hơn.
Chọn văn phòng đại diện để "chạy thử" rồi bán hàng. Văn phòng đại diện không được ký hợp đồng mua bán thay công ty mẹ theo kiểu kinh doanh trực tiếp và không được thu tiền từ hoạt động sinh lời. Dùng nó để bán hàng là vi phạm phạm vi hoạt động và có thể bị thu hồi giấy phép. Nếu mục tiêu là thử thị trường, văn phòng đại diện hợp cho giai đoạn tìm hiểu, gặp đối tác; khi bắt đầu có doanh thu thì phải chuyển sang công ty.
Dùng người Việt đứng tên công ty thay mình. Đây không phải một hình thức đầu tư mà là thoả thuận đứng tên hộ, không được pháp luật bảo vệ, và khi có tranh chấp, người bỏ tiền thật thường là người mất trắng. Nếu ngành nghề chưa mở cho nhà đầu tư nước ngoài, câu trả lời đúng là chọn ngành khác hoặc chờ, không phải tìm người đứng tên.
Lập công ty mới khi chỉ cần góp vốn. Ngược lại cũng có người lập công ty mới trong khi đối tác đã có sẵn giấy phép con khó xin. Lập mới nghĩa là phải xin lại từ đầu tất cả các giấy phép đó; góp vốn vào công ty đang có có thể nhanh hơn nhiều, miễn là rà soát kỹ.
Sáu câu hỏi để chọn hình thức trước khi gặp người làm thủ tục
Trả lời được sáu câu dưới đây, buổi làm việc đầu tiên với luật sư hoặc người làm thủ tục sẽ đi thẳng vào việc, và bạn tránh được kiểu lập công ty rồi mới phát hiện ra mình cần một thứ khác.
- Bạn sẽ làm chính xác hoạt động gì ở Việt Nam, bán cho ai, có xuất hoá đơn không? Viết ra ba đến năm dòng mô tả.
- Hoạt động đó có nằm trong danh mục ngành nghề hạn chế tiếp cận thị trường với nhà đầu tư nước ngoài không, có trần sở hữu hay yêu cầu liên doanh không?
- Bạn muốn một mình kiểm soát hay cần đối tác Việt Nam góp vốn, góp mặt bằng, góp quan hệ khách hàng?
- Đối tác, nếu có, đã có công ty và giấy phép con phù hợp chưa? Nếu có, góp vốn vào đó có lợi hơn lập mới không?
- Bạn cần đất hay chỉ thuê văn phòng, nhà xưởng có sẵn? Cần đất thì gần như chắc chắn có thêm bước chấp thuận và phải tính thời gian dài hơn.
- Bạn dự định ở lại bao lâu và rút ra bằng cách nào: bán lại phần vốn, giải thể, hay chuyển giao cho đối tác khi hợp đồng hết hạn?
Nếu câu trả lời cho thấy bạn chỉ cần tìm hiểu thị trường trong một năm đầu, một văn phòng đại diện có thể đủ. Nếu bạn đã có khách hàng và cần xuất hoá đơn, hãy đi thẳng vào thủ tục lập công ty hoặc góp vốn.
Câu hỏi thường gặp
Người nước ngoài có được mở hộ kinh doanh ở Việt Nam không?
Không. Hộ kinh doanh là hình thức dành cho cá nhân, hộ gia đình là công dân Việt Nam. Người nước ngoài muốn kinh doanh phải đi theo Luật Đầu tư, phổ biến nhất là thành lập công ty hoặc góp vốn vào công ty đang có. Một cửa hàng nhỏ cũng phải đi đường này.
Hình thức nào nhanh nhất để nhà đầu tư nước ngoài bắt đầu kinh doanh?
Không có câu trả lời chung. Góp vốn vào công ty không thuộc diện phải đăng ký trước thường ít bước nhất, vì chỉ cần thay đổi đăng ký doanh nghiệp. Lập công ty mới phải qua hai giấy. Dự án có đất hoặc ngành có điều kiện thì dài hơn cả hai.
Một nhà đầu tư nước ngoài có thể dùng nhiều hình thức cùng lúc không?
Có. Ví dụ một tập đoàn vừa lập công ty con, vừa góp vốn vào một công ty phân phối, vừa ký BCC với một đối tác khác. Mỗi hình thức làm thủ tục riêng và chịu nghĩa vụ báo cáo riêng, nên cần người theo dõi tổng thể.
Văn phòng đại diện có chuyển thành công ty được không?
Không có thủ tục chuyển đổi trực tiếp. Doanh nghiệp nước ngoài lập công ty theo thủ tục đầu tư bình thường, rồi đóng văn phòng đại diện nếu không cần nữa. Nhân sự, hợp đồng thuê có thể chuyển sang công ty mới nhưng phải ký lại.
Đầu tư theo hình thức PPP có thuộc nhóm này không?
Đầu tư theo phương thức đối tác công tư được điều chỉnh bởi luật riêng về PPP, có quy trình lựa chọn nhà đầu tư và ký hợp đồng với cơ quan nhà nước. Nó không phải con đường thông thường của nhà đầu tư nước ngoài mở kinh doanh, và cần đội tư vấn chuyên sâu.
Có nên hỏi cơ quan đăng ký đầu tư trước khi chọn hình thức không?
Nên, nhất là khi ngành nghề nằm ở ranh giới. Nhiều Sở Tài chính và Ban quản lý khu có bộ phận hướng dẫn nhà đầu tư. Hỏi bằng văn bản và giữ lại câu trả lời sẽ giúp bạn khi hồ sơ được xem xét chính thức.