Có. Luật Cạnh tranh 2018 áp dụng cả với hành vi, giao dịch xảy ra ngoài lãnh thổ Việt Nam nếu gây hoặc có khả năng gây tác động hạn chế cạnh tranh trên thị trường Việt Nam. Vì vậy một thương vụ ký ở nước ngoài giữa hai tập đoàn nước ngoài vẫn có thể phải thông báo tập trung kinh tế tại Việt Nam, nếu các bên có hoạt động ở Việt Nam và giao dịch đạt ngưỡng.
Nhiều tập đoàn quen với việc thông báo ở các thị trường lớn nhưng bỏ sót Việt Nam, đặc biệt khi họ chỉ bán hàng vào Việt Nam qua nhà phân phối chứ không có công ty con. Bài này giải thích cách xác định giao dịch ở nước ngoài có thuộc diện không, những gì cần chuẩn bị khác so với giao dịch trong nước, và cách để phần Việt Nam không làm chậm cả thương vụ toàn cầu.
Vì sao luật Việt Nam với tới giao dịch ở nước ngoài
Luật cạnh tranh của hầu hết các nước đều dựa trên nguyên tắc tác động: điều quan trọng không phải hợp đồng ký ở đâu, mà thị trường nào chịu ảnh hưởng. Khi hai tập đoàn cùng bán một loại sản phẩm vào Việt Nam sáp nhập với nhau, người mua ở Việt Nam mất đi một lựa chọn, dù hai tập đoàn không có văn phòng nào ở đây.
Luật Cạnh tranh 2018 thể hiện nguyên tắc này ngay ở phạm vi điều chỉnh: luật áp dụng cho doanh nghiệp, tổ chức, cá nhân nước ngoài và cho hành vi ngoài lãnh thổ có tác động hoặc có khả năng gây tác động hạn chế cạnh tranh trên thị trường Việt Nam. Cùng với đó, ngưỡng thông báo được tính theo tài sản, doanh thu “trên thị trường Việt Nam”, nên quy mô toàn cầu không tự động kéo giao dịch vào diện, nhưng hoạt động ở Việt Nam thì có.
Hệ quả thực tế là đội pháp lý của thương vụ toàn cầu cần đưa Việt Nam vào danh sách rà soát ngay từ đầu, cùng với các nước khác nơi các bên có doanh thu, thay vì chỉ xem những thị trường mà luật sư nước ngoài quen thuộc.
Ba tình huống hay gặp và cách xác định
Bảng dưới gợi ý cách nhìn ba cấu trúc thường gặp; kết luận cuối cùng phụ thuộc vào số liệu và văn bản hướng dẫn hiện hành.
| Tình huống | Hoạt động ở Việt Nam | Câu hỏi cần trả lời |
|---|---|---|
| Hai tập đoàn đều có công ty con ở Việt Nam | Cả hai có tài sản và doanh thu tại Việt Nam | Tổng tài sản, doanh thu ở Việt Nam của nhóm mỗi bên; thị phần kết hợp trên thị trường Việt Nam |
| Bên bị mua chỉ xuất khẩu vào Việt Nam qua nhà phân phối | Doanh thu bán vào Việt Nam, không có tài sản | Doanh thu bán vào Việt Nam tính thế nào; sản phẩm có chồng lấn với bên mua tại Việt Nam không |
| Bên mua là quỹ toàn cầu, bên bị mua có công ty con ở Việt Nam | Danh mục quỹ có thể có doanh nghiệp ở Việt Nam | Nhóm liên kết của quỹ gồm những ai; giá trị giao dịch có chạm ngưỡng không |
Điểm hay bị bỏ sót nằm ở tình huống thứ hai: không có công ty con không có nghĩa là không có hoạt động trên thị trường Việt Nam. Doanh thu bán vào Việt Nam vẫn có thể được tính.
Chuẩn bị khác gì so với giao dịch trong nước
Số liệu tách theo Việt Nam. Báo cáo tài chính của tập đoàn thường không tách doanh thu theo từng nước nhỏ. Cần nhờ bộ phận tài chính của tập đoàn trích riêng doanh thu bán vào Việt Nam và tài sản đặt tại Việt Nam, có xác nhận.
Giấy tờ nước ngoài. Giấy tờ chứng minh tư cách pháp lý, báo cáo tài chính của các công ty ở nước ngoài thường cần hợp pháp hoá lãnh sự và dịch, trừ khi được miễn theo điều ước. Phần này mất thời gian nhất và nên bắt đầu ngay khi có kết luận phải thông báo.
Thị trường Việt Nam cụ thể. Định nghĩa thị trường liên quan phải theo điều kiện ở Việt Nam: kênh phân phối, đối thủ có mặt, rào cản nhập khẩu. Không nên chép nguyên định nghĩa thị trường từ hồ sơ ở nước khác.
Đầu mối tại Việt Nam. Cơ quan cạnh tranh làm việc bằng tiếng Việt; nên có đầu mối tại Việt Nam, như luật sư hoặc công ty con, để nhận văn bản và trả lời kịp thời.
Nhất quán với hồ sơ các nước khác. Mô tả giao dịch, lý do kinh doanh, cấu trúc sở hữu cần khớp với hồ sơ đã nộp nơi khác. Khác biệt chỉ nên nằm ở phần thị trường, vì thị trường mỗi nước khác nhau.
Phần Việt Nam không được hoàn tất trước
Một câu hỏi hay gặp: nếu các nước lớn đã cho phép mà Việt Nam chưa có kết quả, có được hoàn tất giao dịch toàn cầu không. Về nguyên tắc, giao dịch thuộc diện thông báo tại Việt Nam thì không được thực hiện trước khi có kết quả tại Việt Nam. Hoàn tất toàn cầu nghĩa là quyền kiểm soát các công ty ở Việt Nam cũng chuyển sang bên mua, và điều đó có thể bị coi là thực hiện tập trung kinh tế khi chưa được phép.
Một số thương vụ toàn cầu tìm cách tách phần Việt Nam ra, ví dụ giữ riêng công ty con ở Việt Nam dưới sự quản lý độc lập cho tới khi có kết quả. Cách làm này phức tạp, không phải lúc nào cũng được chấp nhận, và cần luật sư cạnh tranh tại Việt Nam đánh giá trước. Cách thông thường vẫn là đưa Việt Nam vào lịch chung từ đầu, để kết quả tại Việt Nam có cùng lúc hoặc sớm hơn các nước khác.
Với bên Việt Nam liên quan, như nhà phân phối độc quyền hay đối tác liên doanh của một trong hai tập đoàn, cũng nên theo dõi: thay đổi chủ sở hữu ở tầng trên có thể kích hoạt điều khoản thay đổi quyền kiểm soát trong hợp đồng của mình.
Thay đổi chủ ở tầng trên kéo theo những thủ tục nào khác tại Việt Nam
Thông báo tập trung kinh tế chỉ là một trong các thủ tục mà thương vụ toàn cầu có thể chạm tới ở Việt Nam. Khi công ty mẹ ở nước ngoài đổi chủ, công ty con ở Việt Nam vẫn giữ nguyên nhà đầu tư trực tiếp trên giấy tờ, nên nhiều trường hợp không phải điều chỉnh giấy chứng nhận đăng ký đầu tư. Nhưng nếu thương vụ được cấu trúc để chuyển trực tiếp phần vốn ở công ty Việt Nam sang một pháp nhân khác, thủ tục đăng ký đầu tư và đăng ký doanh nghiệp sẽ đi kèm, và có thể phải đăng ký góp vốn, mua cổ phần trước.
Với công ty con làm ngành có giấy phép gắn với chủ sở hữu hoặc với cổ đông lớn, như bảo hiểm, chứng khoán, tổ chức tín dụng, việc đổi chủ ở tầng trên có thể cần thông báo hoặc chấp thuận của cơ quan quản lý ngành, tuỳ quy định của từng luật chuyên ngành. Ngoài ra, hợp đồng thuê đất trong khu công nghiệp, hợp đồng tín dụng với ngân hàng Việt Nam, hợp đồng với đối tác liên doanh thường có điều khoản thay đổi quyền kiểm soát. Đội pháp lý nên lập một danh sách gộp các thủ tục và các đồng ý cần có ở Việt Nam, thay vì chỉ hỏi riêng câu hỏi về cạnh tranh.
Rà soát Việt Nam trong một thương vụ toàn cầu
Trình tự dưới đây dành cho đội pháp lý của thương vụ, thường do luật sư tại Việt Nam thực hiện theo yêu cầu của luật sư điều phối.
- Lập danh sách công ty con, chi nhánh, văn phòng đại diện của nhóm mỗi bên tại Việt Nam.
- Lấy doanh thu bán vào Việt Nam của nhóm mỗi bên, kể cả qua nhà phân phối, theo kỳ tài chính liền kề.
- Lấy tổng tài sản tại Việt Nam của nhóm mỗi bên.
- Xác định phần giá trị giao dịch, và cách văn bản hướng dẫn tính giá trị với giao dịch toàn cầu.
- Xác định sản phẩm, dịch vụ chồng lấn tại Việt Nam và ước lượng thị phần kết hợp.
- So với ngưỡng hiện hành, kết luận và lưu bảng tính.
- Nếu thuộc diện, đưa Việt Nam vào lịch thông báo chung, bắt đầu hợp pháp hoá giấy tờ ngay.
Khi kết luận không thuộc diện, vẫn nên lưu bảng tính và nguồn số liệu, vì câu hỏi có thể được đặt lại về sau. Bảng tính nên ghi rõ tỷ giá quy đổi, kỳ số liệu, người cung cấp từng con số và ngày lấy số, để khi tập đoàn có thương vụ tiếp theo ở Việt Nam, đội pháp lý không phải làm lại từ đầu mà chỉ cần cập nhật.
Ví dụ giả định: hai hãng thiết bị y tế
Ví dụ giả định: hãng A ở châu Âu mua lại hãng B ở Nhật Bản. Hãng A có công ty con tại Việt Nam bán máy siêu âm cho bệnh viện. Hãng B không có công ty con, chỉ bán máy siêu âm vào Việt Nam qua một nhà phân phối. Luật sư điều phối ban đầu không đưa Việt Nam vào danh sách vì B không có pháp nhân ở đây.
Khi rà lại, đội pháp lý thấy hai điều. Thứ nhất, doanh thu bán vào Việt Nam của nhóm A qua công ty con đã đủ lớn để cần so ngưỡng. Thứ hai, cả hai hãng cùng bán một nhóm thiết bị vào Việt Nam, nên thị phần kết hợp trên thị trường thiết bị đó cần được ước lượng, dù B bán qua nhà phân phối. Việt Nam được đưa vào lịch thông báo chung, giấy tờ được hợp pháp hoá sớm, và phần Việt Nam không làm chậm ngày đóng giao dịch toàn cầu.
Bài học ở đây là câu hỏi “có công ty con ở Việt Nam không” không đủ để loại một thị trường. Câu hỏi đúng là “nhóm mỗi bên có tài sản, doanh thu ở Việt Nam không, và các bên có cùng bán thứ gì vào Việt Nam không”.
Câu hỏi thường gặp
Bên bị mua không có công ty con ở Việt Nam thì có cần thông báo không?
Có thể vẫn cần. Ngưỡng được tính theo tài sản, doanh thu trên thị trường Việt Nam của nhóm mỗi bên, và doanh thu bán vào Việt Nam qua nhà phân phối có thể được tính. Ngoài ra, nhóm bên mua có thể tự chạm ngưỡng. Cần tính đủ trước khi loại Việt Nam khỏi danh sách.
Ai nộp hồ sơ khi cả hai bên đều ở nước ngoài?
Nghĩa vụ thông báo thuộc các doanh nghiệp tham gia tập trung kinh tế. Trong thực tế, các bên thoả thuận một bên làm đầu mối, thường qua luật sư tại Việt Nam được uỷ quyền. Giấy uỷ quyền lập ở nước ngoài thường cần hợp pháp hoá lãnh sự theo quy định chung.
Có thể dùng hồ sơ đã nộp ở châu Âu, Mỹ cho Việt Nam không?
Có thể tận dụng phần mô tả giao dịch và cấu trúc sở hữu, nhưng hồ sơ phải theo mẫu của Việt Nam, bằng tiếng Việt, và phần thị trường phải phân tích theo điều kiện ở Việt Nam. Chép nguyên hồ sơ nước ngoài thường dẫn tới yêu cầu bổ sung.
Giao dịch toàn cầu có được tách phần Việt Nam để đóng trước không?
Đây là cách làm phức tạp, không phải lúc nào cũng được chấp nhận, và có rủi ro bị coi là thực hiện tập trung kinh tế khi chưa được phép. Cách an toàn là đưa Việt Nam vào lịch chung từ đầu. Nếu buộc phải cân nhắc tách, cần luật sư cạnh tranh tại Việt Nam đánh giá cụ thể.
Nhà phân phối Việt Nam của một trong hai hãng có nghĩa vụ gì không?
Nhà phân phối thường không phải bên tham gia tập trung kinh tế nên không có nghĩa vụ thông báo. Tuy nhiên, họ nên đọc lại hợp đồng phân phối, nhất là điều khoản thay đổi quyền kiểm soát và điều khoản độc quyền, vì chủ hãng thay đổi có thể dẫn tới đàm phán lại hoặc chấm dứt hợp đồng.
Ngoài thông báo tập trung kinh tế, giao dịch toàn cầu còn chạm thủ tục nào ở Việt Nam?
Nếu công ty con tại Việt Nam thay đổi nhà đầu tư trực tiếp, có thể phải cập nhật đăng ký đầu tư, đăng ký doanh nghiệp. Nếu công ty con làm ngành có giấy phép gắn với chủ sở hữu, như bảo hiểm, chứng khoán, có thể cần chấp thuận của cơ quan quản lý ngành. Hai việc này độc lập với thông báo tập trung kinh tế.