Khi nhà sáng lập Việt Nam lập công ty mẹ ở nước ngoài rồi đặt công ty ở Việt Nam làm công ty con, cấu trúc này kéo theo ít nhất hai lớp thủ tục ở Việt Nam: phần nhà sáng lập góp vốn vào công ty mẹ là đầu tư ra nước ngoài của cá nhân, cần giấy chứng nhận đăng ký đầu tư ra nước ngoài; phần công ty mẹ sở hữu công ty Việt Nam là đầu tư nước ngoài vào Việt Nam, đi theo thủ tục góp vốn, mua cổ phần của nhà đầu tư nước ngoài. Thiếu lớp thứ nhất là lỗi rất phổ biến.
Giới khởi nghiệp hay gọi cấu trúc này là "flip": lật công ty Việt Nam thành công ty con của một pháp nhân ở Singapore, Mỹ hay nơi khác mà quỹ đầu tư quen làm việc. Lý do thường là quỹ muốn đầu tư vào pháp nhân theo luật họ quen, thuận tiện cho phát hành cổ phần ưu đãi và thoái vốn. Bài này không bàn chuyện có nên lật hay không, mà chỉ ra phần thủ tục ở Việt Nam để bạn không phải dọn dẹp vào đúng lúc đang gọi vốn.
Cấu trúc điển hình và thủ tục đi kèm từng mắt xích
Sơ đồ đơn giản nhất có ba mắt xích. Mỗi mắt xích có thủ tục riêng ở Việt Nam, bảng dưới tóm theo nguyên lý.
| Mắt xích | Bản chất | Thủ tục ở Việt Nam |
|---|---|---|
| Nhà sáng lập Việt Nam góp vốn, nhận cổ phần công ty mẹ ở nước ngoài | Cá nhân đầu tư ra nước ngoài | Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư ra nước ngoài, tài khoản vốn, đăng ký giao dịch ngoại hối, báo cáo định kỳ |
| Công ty mẹ ở nước ngoài mua lại hoặc nhận chuyển nhượng công ty Việt Nam | Nhà đầu tư nước ngoài góp vốn, mua cổ phần | Đăng ký góp vốn, mua cổ phần khi thuộc diện; thay đổi đăng ký doanh nghiệp; tài khoản vốn đầu tư trực tiếp |
| Tài sản trí tuệ, mã nguồn, thương hiệu chuyển từ Việt Nam sang công ty mẹ | Chuyển nhượng quyền sở hữu trí tuệ, có thể có chuyển giao công nghệ | Theo pháp luật sở hữu trí tuệ, chuyển giao công nghệ; nghĩa vụ thuế với khoản chuyển nhượng |
| Nhà sáng lập hoán đổi cổ phần công ty Việt Nam lấy cổ phần công ty mẹ | Vừa là đầu tư ra nước ngoài, vừa là chuyển nhượng vốn cho nhà đầu tư nước ngoài | Cả hai lớp thủ tục trên, cộng nghĩa vụ thuế thu nhập từ chuyển nhượng |
Mắt xích thứ hai đã có bài riêng trong danh mục góp vốn, mua cổ phần của nhà đầu tư nước ngoài trên trang này. Bài này tập trung vào mắt xích thứ nhất và thứ tư, nơi nhà sáng lập là người đứng tên thủ tục.
Vì sao phần đầu tư ra nước ngoài của nhà sáng lập hay bị bỏ qua
Lý do đầu tiên là số tiền nhỏ. Cổ phần nhà sáng lập ở công ty mẹ thường được phát hành với giá danh nghĩa rất thấp, có khi vài chục hay vài trăm đô. Nhà sáng lập trả bằng thẻ cá nhân hoặc nhờ bạn bè bên kia trả hộ, nghĩ rằng chừng đó tiền không đáng làm thủ tục. Nhưng luật không có ngưỡng miễn cho đầu tư trực tiếp ra nước ngoài, và giá trị phần cổ phần đó có thể tăng gấp nhiều lần sau các vòng gọi vốn.
Lý do thứ hai là các bên tư vấn nước ngoài chỉ lo phía họ. Luật sư ở Singapore hay Mỹ giúp bạn lập công ty mẹ đúng luật nước họ, nhưng họ không có nghĩa vụ nhắc bạn về thủ tục ở Việt Nam. Còn ở Việt Nam, nếu chỉ thuê dịch vụ làm thủ tục cho công ty con nhận vốn nước ngoài, phần của nhà sáng lập cá nhân có thể không được ai nhắc tới.
Lý do thứ ba là lịch gọi vốn quá gấp. Quỹ muốn đóng vòng trong vài tuần, còn thủ tục hai đầu cần thời gian. Nhà sáng lập chọn làm phía nước ngoài trước, định "làm Việt Nam sau", rồi phía Việt Nam bị quên cho tới khi có vấn đề. Càng nhiều vòng gọi vốn chồng lên, việc lần lại từng giao dịch cũ để khắc phục càng tốn công, vì mỗi vòng lại thay đổi tỷ lệ sở hữu và giá cổ phần.
Hậu quả thường lộ ra vào lúc nào
Phần thủ tục bị bỏ qua hiếm khi gây chuyện ngay. Nó thường lộ ra ở những thời điểm quan trọng nhất của công ty.
- Vòng gọi vốn sau: nhà đầu tư thận trọng thường thẩm định pháp lý cả phía Việt Nam và hỏi giấy chứng nhận đầu tư ra nước ngoài của các nhà sáng lập.
- Khi nhà sáng lập bán một phần cổ phần công ty mẹ: tiền bán về Việt Nam không có tài khoản vốn, không có lịch sử chuyển vốn hợp lệ để giải trình.
- Khi công ty được mua lại: bên mua yêu cầu cam đoan rằng mọi thủ tục đã tuân thủ, phần không tuân thủ có thể bị giữ lại tiền hoặc đòi bồi hoàn.
- Khi cơ quan thuế xem xét khoản chuyển nhượng cổ phần, tài sản trí tuệ: thiếu hồ sơ khiến khó xác định giá vốn, có thể phát sinh nghĩa vụ thuế không lường trước.
- Khi công ty con ở Việt Nam làm thủ tục với ngân hàng: thông tin về chủ sở hữu hưởng lợi cuối cùng không khớp với hồ sơ phía Việt Nam.
Điểm chung: mỗi lần vấn đề lộ ra đều vào lúc bạn ít thời gian nhất và đang đàm phán với bên mạnh hơn. Sắp xếp sớm rẻ hơn rất nhiều so với dọn dẹp dưới áp lực.
Sắp xếp đúng thứ tự trước khi lật cấu trúc
Thứ tự gợi ý dưới đây không thay cho tư vấn cụ thể, nhưng giúp bạn đặt đúng câu hỏi cho từng bên.
- Ghi lại cấu trúc dự kiến: ai sở hữu công ty mẹ, tỷ lệ bao nhiêu, công ty mẹ sẽ sở hữu công ty Việt Nam theo cách nào, tài sản trí tuệ nằm ở đâu.
- Với từng nhà sáng lập là công dân Việt Nam, xác định khoản góp vào công ty mẹ là đầu tư ra nước ngoài, chuẩn bị hồ sơ xin giấy chứng nhận.
- Làm việc với ngân hàng về tài khoản vốn và đăng ký giao dịch ngoại hối, để tiền góp cổ phần, dù nhỏ, đi đúng kênh.
- Chuẩn bị thủ tục cho công ty mẹ nhận vốn ở công ty Việt Nam theo diện nhà đầu tư nước ngoài, kiểm ngành nghề có điều kiện tiếp cận thị trường không.
- Lập hồ sơ chuyển nhượng tài sản trí tuệ nếu có, xác định giá và nghĩa vụ thuế.
- Chỉ ký các văn kiện gọi vốn ràng buộc khi đã biết lịch của các thủ tục ở Việt Nam.
Nếu cấu trúc đã lật từ trước và bạn mới nhận ra thiếu bước, hãy làm danh sách những gì đã xảy ra theo thời gian, kèm chứng từ, rồi gặp luật sư Việt Nam để tìm phương án khắc phục theo quy định hiện hành. Đừng tự xoay xở bằng cách chuyển tiền tiếp qua kênh cũ.
Những câu hỏi nên mang theo khi gặp luật sư
Khoản góp của từng nhà sáng lập vào công ty mẹ cần giấy chứng nhận như thế nào? Mỗi nhà sáng lập là một nhà đầu tư cá nhân, có thể đăng ký chung một dự án hay riêng tuỳ cách tổ chức. Hỏi rõ để không sót người.
Hoán đổi cổ phần có được làm không, làm theo thứ tự nào? Hoán đổi chạm cả đầu tư ra nước ngoài lẫn nhà đầu tư nước ngoài góp vốn vào Việt Nam, cộng nghĩa vụ thuế. Thứ tự các thủ tục quyết định việc giao dịch có hợp lệ hay không.
Cổ phần thưởng cho nhân viên Việt Nam ở công ty mẹ xử lý ra sao? Nhân viên nhận cổ phần hoặc quyền mua cổ phần của công ty mẹ nước ngoài là vấn đề ngoại hối và thuế riêng, cần thiết kế từ đầu.
Nhà sáng lập ra nước ngoài sinh sống thì nghĩa vụ có đổi không? Tình trạng cư trú ảnh hưởng tới thuế và có thể cả cách áp dụng quy định ngoại hối. Nếu có nhà sáng lập dự định chuyển ra nước ngoài, hãy nêu ngay từ đầu để tư vấn tính trước.
Khi thoái vốn, tiền về Việt Nam đi đường nào? Lên kế hoạch lối ra ngay từ lúc vào giúp tránh tình trạng có tiền bán cổ phần mà không đưa về được chính thức.
Lời khuyên thực tế cho nhà sáng lập
Cấu trúc công ty mẹ ở nước ngoài không sai, và nhiều quỹ đầu tư có lý do chính đáng để yêu cầu. Điều cần tránh là để cấu trúc chạy trước thủ tục. Trước khi ký bất cứ văn kiện nào với quỹ, hãy hỏi đội ngũ tư vấn của bạn một câu đơn giản: phần thủ tục ở Việt Nam cho từng mắt xích ai làm, khi nào xong.
Nếu bạn chưa có đội ngũ tư vấn và muốn có bức tranh ban đầu, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để phác danh sách mắt xích và thủ tục tương ứng cho cấu trúc của mình, rồi mang danh sách đó tới buổi làm việc với công ty luật. Một danh sách rõ ràng giúp cả hai bên tư vấn trong và ngoài nước phối hợp, thay vì mỗi bên chỉ lo phần của mình.
Cũng nên nói chuyện thẳng với quỹ về lịch thủ tục ở Việt Nam. Phần lớn quỹ quen làm việc ở Đông Nam Á đều hiểu rằng thủ tục hai đầu cần thời gian, và họ thường thích một lịch thực tế hơn là một lời hứa đóng vòng thật nhanh rồi để lại việc dở dang. Đưa các mốc thủ tục vào điều kiện giải ngân, thay vì ký trước rồi chạy theo, giúp cả hai bên tránh rủi ro.
Cuối cùng, hãy lưu trọn bộ hồ sơ: giấy chứng nhận, xác nhận đăng ký ngoại hối, chứng từ chuyển tiền, văn kiện ở nước ngoài. Ở vòng gọi vốn tiếp theo, bộ hồ sơ sạch là một điểm cộng thực sự trong mắt nhà đầu tư.
Câu hỏi thường gặp
Nhà sáng lập góp vài trăm đô vào công ty mẹ ở Singapore có cần xin phép không?
Có. Góp vốn, nhận cổ phần công ty ở nước ngoài để sở hữu và tham gia điều hành là đầu tư trực tiếp ra nước ngoài của cá nhân. Luật không có ngưỡng miễn theo số tiền, nên vẫn cần giấy chứng nhận và chuyển đúng kênh.
Quỹ đầu tư nước ngoài có quan tâm thủ tục phía Việt Nam không?
Nhà đầu tư thận trọng thường thẩm định pháp lý cả phía Việt Nam, nhất là ở các vòng lớn hoặc khi mua lại công ty. Thiếu giấy chứng nhận đầu tư ra nước ngoài của nhà sáng lập có thể trở thành điều kiện phải khắc phục trước khi giải ngân.
Hoán đổi cổ phần công ty Việt Nam lấy cổ phần công ty mẹ có được không?
Hoán đổi chạm tới cả đầu tư ra nước ngoài của nhà sáng lập lẫn thủ tục nhà đầu tư nước ngoài góp vốn vào Việt Nam, cộng nghĩa vụ thuế thu nhập từ chuyển nhượng. Bạn cần luật sư thiết kế thứ tự các thủ tục cho trường hợp cụ thể.
Đã lật cấu trúc mà chưa làm thủ tục ở Việt Nam thì làm gì?
Lập danh sách các giao dịch đã xảy ra theo thời gian kèm chứng từ, ngừng chuyển tiền qua kênh không chính thức, và gặp luật sư Việt Nam để tìm phương án khắc phục theo quy định hiện hành, chấp nhận xử lý vi phạm nếu có.
Chuyển mã nguồn, thương hiệu sang công ty mẹ ở nước ngoài có phải làm thủ tục không?
Có thể có. Chuyển nhượng quyền sở hữu trí tuệ và chuyển giao công nghệ đi theo pháp luật chuyên ngành, kèm nghĩa vụ thuế với khoản chuyển nhượng. Phần này nên được thiết kế cùng lúc với cấu trúc sở hữu.